Chuyển đổi mô hình tăng trưởng để nâng cao giá trị ngành gỗ
Tại Diễn đàn "Tháo gỡ vướng mắc, thúc đẩy phát triển nguyên liệu bền vững cho ngành gỗ chế biến sâu" do Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) chỉ đạo, Tạp chí Diễn đàn Doanh nghiệp tổ chức chiều 23/7, Phó Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) Bùi Trung Nghĩa cho biết, trong gần ba thập kỷ qua, ngành chế biến gỗ Việt Nam đã có bước phát triển vượt bậc, trở thành một trong những ngành xuất khẩu chủ lực của đất nước với hơn 17 tỷ USD kim ngạch xuất khẩu năm 2025.
Từ một ngành chủ yếu gia công với quy mô nhỏ, đến nay Việt Nam hiện đứng thứ 5 thế giới, thứ 2 châu Á và dẫn đầu khu vực Đông Nam Á về xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ với sản phẩm đa dạng hiện diện tại hơn 140 quốc gia và vùng lãnh thổ, đóng góp tích cực vào tăng trưởng kinh tế, tạo việc làm cho hàng triệu lao động và là một trong số ít ngành có tỷ lệ tham gia của doanh nghiệp trong nước cao trong chuỗi giá trị xuất khẩu.
Quang cảnh Diễn đàn.
Tuy nhiên, Phó Chủ tịch Bùi Trung Nghĩa cho biết, biến động của thương mại quốc tế, các tiêu chuẩn xanh ngày càng khắt khe, yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, chống mất rừng, giảm phát thải carbon hay xu hướng tiêu dùng bền vững đang đặt ra những yêu cầu hoàn toàn mới đối với ngành gỗ Việt Nam. Điều đó đòi hỏi doanh nghiệp không chỉ đổi mới công nghệ, nâng cao năng lực quản trị mà còn phải có một hệ sinh thái chính sách đủ ổn định, minh bạch và đồng bộ để có thể đầu tư dài hạn.
Để đạt 25 tỷ USD kim ngạch xuất khẩu vào năm 2030, Phó Chủ tịch Bùi Trung Nghĩa cho rằng, ngành chế biến gỗ không thể tiếp tục tăng trưởng theo chiều rộng dựa trên sinh khối ngắn hạn và nguyên liệu nhập khẩu. Việc chuyển đổi sang mô hình lâm nghiệp bền vững, tự chủ nguyên liệu, nâng cấp chuỗi giá trị và tối ưu hiệu suất sinh thái trên mỗi héc-ta đất rừng sẽ quyết định vị thế dài hạn của xuất khẩu gỗ Việt Nam trong bối cảnh thương mại toàn cầu nhiều biến động.
Do đó, phát triển nguồn nguyên liệu bền vững không chỉ là yêu cầu để đáp ứng các tiêu chuẩn của thị trường xuất khẩu mà còn là nền tảng quan trọng giúp doanh nghiệp ngành gỗ nâng cao năng lực cạnh tranh, chủ động nguồn cung, giảm phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu và gia tăng giá trị cho sản phẩm chế biến sâu.
Theo Phó Chủ tịch VCCI, thực tế cho thấy, phát triển nguồn nguyên liệu bền vững không còn là câu chuyện riêng của ngành lâm nghiệp. Để xây dựng được một chuỗi cung ứng nguyên liệu bền vững, không thể chỉ dựa vào nỗ lực của doanh nghiệp hay người trồng rừng. Đây là bài toán đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa Nhà nước, địa phương, doanh nghiệp, các hiệp hội ngành hàng và người dân; trong đó, chính sách đóng vai trò kiến tạo, còn doanh nghiệp là chủ thể tổ chức thực hiện.
Xây dựng chuỗi nguyên liệu hợp pháp, minh bạch và phát thải thấp
Ông Nguyễn Văn Diện, Phó Cục trưởng Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho hay, trong hơn ba mươi năm đổi mới, ngành gỗ đã có nhiều phát triển vượt bậc, là minh chứng cho sự chuyển mình mạnh mẽ của lâm nghiệp Việt Nam từ khai thác tài nguyên sang một ngành kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và kinh tế carbon.
Tuy nhiên, Phó Cục trưởng Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm cũng nhận định, cuộc cạnh tranh trên thị trường quốc tế hiện không còn chỉ dựa vào giá thành mà tập trung vào các tiêu chí về tính hợp pháp của gỗ, khả năng truy xuất nguồn gốc, chống mất rừng, chứng chỉ quản lý rừng bền vững và lượng phát thải carbon. Đây chính là những "hộ chiếu xanh" quyết định khả năng tiếp cận thị trường.
Các quy định chống mất rừng của Liên minh châu Âu (EUDR) cùng các quy định của Hoa Kỳ, Nhật Bản, Hàn Quốc và nhiều quốc gia khác đang tạo ra mặt bằng tiêu chuẩn hoàn toàn mới đối với ngành gỗ. Thách thức lớn nhất hiện nay không phải thiếu thị trường mà là năng lực đáp ứng các tiêu chuẩn của thị trường.
Vì vậy, ngành gỗ cần chuyển từ tư duy "đủ nguyên liệu để sản xuất" sang "nguyên liệu phải hợp pháp, minh bạch, có trách nhiệm và bền vững"; từ mục tiêu "xuất khẩu nhiều" sang "xuất khẩu giá trị cao"; từ "bán gỗ" sang "xuất khẩu cả hệ sinh thái nội thất và thương hiệu".
Muốn làm được điều đó, Phó Cục trưởng Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm cho rằng, phải nhìn thẳng vào những điểm nghẽn. Đó là rừng trồng vẫn chủ yếu là gỗ nhỏ; tỷ lệ rừng có chứng chỉ bền vững còn thấp; dữ liệu vùng nguyên liệu chưa được số hóa đầy đủ; liên kết giữa người trồng rừng và doanh nghiệp còn lỏng lẻo; tỷ trọng sản phẩm chế biến sâu chưa tương xứng với tiềm năng; công nghệ của nhiều doanh nghiệp còn ở mức trung bình. Đặc biệt, Việt Nam vẫn đang xuất khẩu quá nhiều nguyên liệu giá trị thấp trong khi thế giới đang cần các sản phẩm nội thất, vật liệu xanh và sản phẩm gỗ có hàm lượng công nghệ cao.
“Đây cũng là lúc chúng ta cần xác lập một tầm nhìn mới cho ngành nguyên liệu gỗ. Theo đó, nguồn nguyên liệu trong tương lai phải hội đủ năm yếu tố: Hợp pháp, có khả năng truy xuất đầy đủ, không gây mất rừng, có chứng chỉ quản lý rừng bền vững, có phát thải carbon thấp. Đó sẽ là nền tảng để ngành gỗ Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu”, Phó Cục trưởng nhấn mạnh.
Để hiện thực hóa mục tiêu này, Phó Cục trưởng Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm, Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Văn Diện chia sẻ, Cục sẽ tập trung triển khai sáu nhóm nhiệm vụ trọng tâm gồm: Phát triển mạnh vùng nguyên liệu gỗ lớn; mở rộng diện tích rừng được cấp chứng chỉ quản lý rừng bền vững; xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc số hóa đến từng lô rừng; thúc đẩy liên kết chuỗi giữa chủ rừng, hợp tác xã và doanh nghiệp chế biến; hoàn thiện cơ chế, chính sách về tín dụng, đầu tư, bảo hiểm rừng, dịch vụ môi trường rừng và phát triển thị trường tín chỉ carbon; kiểm soát chặt nguồn gỗ nhập khẩu, ưu tiên sử dụng nguồn nguyên liệu hợp pháp trong nước để từng bước nâng cao tính tự chủ của ngành.
Theo ông Nguyễn Văn Diện, 6 tháng cuối năm 2026 có ý nghĩa quyết định đối với việc thực hiện các mục tiêu của ngành. Đề nghị các địa phương nhanh chóng phát triển vùng nguyên liệu đạt chuẩn, doanh nghiệp tăng cường đầu tư công nghệ, thiết kế và chế biến sâu, các hiệp hội phát huy vai trò kết nối thị trường, các cơ quan quản lý tiếp tục cải cách thủ tục hành chính và đồng hành cùng doanh nghiệp.
"Khi biết tận dụng xu hướng tiêu dùng xanh, chuyển đổi số, kinh tế tuần hoàn và kinh tế carbon, chúng ta hoàn toàn có thể xây dựng Việt Nam trở thành trung tâm chế biến gỗ xanh, trung tâm cung ứng nguyên liệu hợp pháp và trung tâm sản xuất nội thất chất lượng cao của khu vực và thế giới", Phó Cục trưởng Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm, Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Văn Diện nhấn mạnh.