Dù đã có quy định bắt buộc lắp đặt trạm cân tại các bến bãi, mỏ khai thác, song việc thực hiện còn nhiều bất cập, khiến việc kiểm soát tải trọng đầu nguồn chưa đạt hiệu quả như mong muốn. Đây là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến thất thoát tài nguyên, hư hỏng đường sá và gây khó khăn cho lực lượng chức năng trong quá trình tuần tra, xử lý.
Dù đã có Quy định nhưng việc giám sát, kiểm tra, xử lý xe quá tải chưa triệt để.
Trạm cân có như không
Thực tế tại nhiều bến bãi, mỏ khai thác ở Nghệ An cho thấy tình trạng “trạm cân có nhưng không cân” đang diễn ra khá phổ biến. Dù tại Điều 83 Nghị định 193/2025/NĐ-CP đã quy định rất rõ, các dự án khai thác khoáng sản phải lắp đặt trạm cân tại đầu nguồn để kiểm soát sản lượng. Với dự án không chế biến: khối lượng khoáng sản nguyên khai phải được cân đo trước khi đưa ra khỏi khu vực mỏ.
Với dự án có chế biến, khối lượng nguyên khai phải được kiểm soát trước khi đưa vào chế biến và khối lượng sau chế biến phải được kiểm soát trước khi đưa ra khỏi khu vực. Đồng thời, trạm cân phải có khả năng kết nối dữ liệu tự động với hệ thống quản lý của cơ quan nhà nước, song việc vận hành lại bị bỏ ngỏ, khiến công tác kiểm soát tải trọng đầu nguồn trở nên hình thức.
Bà Lê Thị Trâm, đại diện Công ty Trách nhiệm hữu hạn Lộc Khang Sông Lam cho biết, trạm cân thường xuyên hư hỏng do vị trí đặt tại khu vực bến bãi thấp, gần sông, thường xuyên chịu tác động của lũ lụt. Việc sửa chữa mất nhiều thời gian và chi phí, khiến doanh nghiệp khó duy trì hoạt động cân tải thường xuyên.
Trong khi đó, ông Trần Ngọc Hoa, đại diện một bến cát tại xã Đại Đồng của Công ty cổ phần Khai thác cát sạn và Vận tải Thanh Chương, thẳng thắn thừa nhận: “Đơn vị có lắp trạm cân nhưng không thực hiện cân tải, vì cả vùng Thanh Chương, Nam Đàn (cũ) chưa có ai thực hiện nên đơn vị chưa có "nề nếp" để đi theo. Thực hiện cam kết tải trọng với lực lượng chức năng, đơn vị cho xúc bằng thành thùng, không để rơi vãi ra ngoài”. Sự thừa nhận này cũng cho thấy sự lỏng lẻo trong quản lý, khi quy định đã có nhưng thiếu cơ chế giám sát và chế tài đủ mạnh để buộc doanh nghiệp tuân thủ.
Hệ quả là xe quá tải vẫn ngang nhiên lưu thông, gây hư hỏng nghiêm trọng cho hệ thống giao thông, tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn và làm tăng chi phí duy tu, sửa chữa. Đặc biệt, việc không thực hiện cân tải trọng tại khu vực đầu nguồn tiềm ẩn nguy cơ khối lượng lớn khoáng sản, cát, sỏi bị vận chuyển vượt mức cho phép. Điều này không chỉ gây thất thoát nghiêm trọng nguồn tài nguyên quốc gia mà còn làm suy giảm hiệu quả quản lý, giám sát hoạt động khai thác và vận chuyển.
Việc không thực hiện cân tải trọng ngay tại khu vực đầu nguồn không chỉ gây khó khăn cho lực lượng chức năng trong công tác kiểm tra, xử lí tải trọng mà còn gây nguy cơ thất thoát tài nguyên.
Đây là vòng luẩn quẩn khi doanh nghiệp trục lợi, hạ tầng xuống cấp, ngân sách nhà nước phải chi thêm để khắc phục, trong khi lực lượng chức năng phải căng mình xử lý trên đường thay vì kiểm soát ngay từ gốc.
Nỗ lực của lực lượng chức năng
Chỉ riêng 6 tháng đầu năm 2026, Công an tỉnh Nghệ An đã xử phạt hơn 71.800 trường hợp vi phạm trật tự an toàn giao thông, ra quyết định xử phạt 109 tỷ đồng (tăng 37 tỷ đồng so với cùng kỳ năm 2025); trong đó, riêng chuyên đề xe quá khổ, quá tải đã phát hiện và xử lý hơn 3.400 trường hợp, thu hơn 17 tỷ đồng tiền phạt (tăng 590 trường hợp xử phạt so với cùng kỳ năm 2025).
Theo Đại tá Trần Ngọc Tuấn, Phó Giám đốc Công an tỉnh, Nghệ An là tỉnh có diện tích lớn, hệ thống giao thông đa dạng, phức tạp, có nhiều tuyến tỉnh lộ, đường nhánh, đường liên xã đan xen, đấu nối; ý thức chấp hành của các cá nhân, doanh nghiệp còn hạn chế. Trong khi đó, lực lượng cảnh sát giao thông và trang thiết bị xử lý còn nhiều khó khăn.
“Để xử lý một xe quá tải thì phải cân. Có hai hình thức cân, đó là cân tải trọng di động và cân tải trọng cố định. Đối với cân tải trọng di động, ít nhất phải mất 30 phút mới cân được xe, còn cân cố định phải đưa về nơi có đủ điều kiện mới cân được, cho nên để làm triệt để vấn đề này rất khó. Một số thời điểm, công tác tuần tra của lực lượng Công an chưa khép kín địa bàn”, Đại tá Tuấn cho hay.
Có thể thấy, nguyên nhân chính của tình trạng này nằm ở khâu quản lý đầu nguồn. Quy định đã có, nhưng việc giám sát, kiểm tra, xử lý chưa triệt để. Doanh nghiệp viện lý do hư hỏng, thiếu quy định cụ thể để né tránh, trong khi cơ quan quản lý chưa có biện pháp ràng buộc mạnh mẽ.
Một nguyên nhân khác là lợi ích kinh tế. Việc chở quá tải giúp doanh nghiệp giảm chi phí vận chuyển, tăng lợi nhuận. Khi lợi ích trước mắt quá lớn, nhiều đơn vị sẵn sàng bất chấp quy định, coi thường hậu quả lâu dài.
6 tháng đầu năm 2026, Công an tỉnh Nghệ An đã phát hiện và xử lý hơn 3.400 trường hợp xe quá khổ, quá tải, thu hơn 17 tỷ đồng tiền phạt.
Cũng theo Đại tá Trần Ngọc Tuấn, để giải quyết triệt để, bên cạnh việc tăng cường lực lượng phát hiện, xử lý xe quá khổ, quá tải, Công an tỉnh Nghệ An đã đề xuất Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Nghệ An tham mưu quản lý tốt hơn tại các điểm mỏ, yêu cầu lắp đặt thiết bị kỹ thuật, camera giám sát tải trọng ngay từ khi xe ra khỏi mỏ.
Vấn đề xe quá tải không mới, nhưng vẫn dai dẳng bởi sự thiếu quyết liệt trong quản lý. Mỗi con đường xuống cấp, mỗi tấn tài nguyên bị thất thoát đều là sự mất mát của xã hội. Đã đến lúc phải đặt lợi ích cộng đồng lên trên lợi ích nhóm, đặt sự an toàn và bền vững của hạ tầng lên trên lợi nhuận ngắn hạn. Cơ quan chức năng cũng cần tăng chế tài xử phạt, không chỉ phạt tiền mà còn đình chỉ hoạt động, thu hồi giấy phép đối với doanh nghiệp cố tình vi phạm. Đồng thời, phải có cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp khắc phục khó khăn thực tế (như trường hợp trạm cân bị hư hỏng do lũ lụt), để họ không lấy lý do khách quan làm bình phong cho hành vi vi phạm.
Nghệ An, với vị trí chiến lược, hệ thống giao thông đa dạng, càng cần đi đầu trong việc minh bạch hóa quản lý, siết chặt tải trọng từ đầu nguồn, để không còn những con đường oằn mình gánh xe quá tải và để niềm tin của người dân vào sự nghiêm minh của pháp luật được củng cố.