Kinh tế xanh từ 'lá chắn' rừng ven biển

Nhiều thách thức

Các khu vực ven biển của Việt Nam, đặc biệt là vùng Đồng bằng sông Cửu Long (khu vực sở hữu 75% diện tích rừng ngập mặn của cả nước) đang chịu ảnh hưởng nặng nề của nước biển dâng, xói lở bờ biển và mất rừng phòng hộ, đặc dụng ven biển (gồm rừng ngập mặn và rừng chắn gió, chắn cát bay). Có nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng trên; trong đó, chủ yếu là ảnh hưởng của biến đổi khí hậu và tác động từ hoạt động của con người (nuôi trồng thủy sản, xây dựng, phá rừng…).

Đề án “Bảo vệ và phát triển rừng vùng ven biển nhằm ứng phó với biến đổi khí hậu và thúc đẩy tăng trưởng xanh giai đoạn 2021 - 2030”, được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt ngày 4/10/2021, được đánh giá là nỗ lực quan trọng, giải pháp tổng lực phục hồi và phát triển rừng ven biển - hệ thống “lá chắn xanh”, “bức tường xanh” - để ứng phó trước những tác động ngày càng khốc liệt của biến đổi khí hậu, nhằm phát triển bền vững, vì một Việt Nam xanh.

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, giai đoạn 2021 – 2025, các tỉnh, thành phố ven biển trong cả nước đã tổ chức vệ bảo vệ 281.000ha rừng ven biển, đạt 102% so với kế hoạch Đề án (276.000ha). Các địa phương cũng đã trồng được 11.627ha rừng (gồm: rừng ngập mặn 7.741ha, rừng phòng hộ chắn gió, chắn cát 4.185ha), đạt 58% so với kế hoạch của Đề án (20.000ha).

Kết quả trồng mới và trồng bổ sung, phục hồi được 11.627ha rừng ven biển này đã góp phần nâng cao diện tích, chất lượng rừng, phát huy vai trò phòng hộ của rừng ven biển; thực hiện các cam kết, trách nhiệm với cộng đồng quốc tế trong ứng phó với biến đổi khí hậu và nước biển dâng.

Dù đạt bước tiến nhiều ý nghĩa, song kết quả thực hiện trong 5 năm qua rất thấp cho thấy phát triển rừng ven biển là một nhiệm vụ gian nan vẫn đang đối diện nhiều khó khăn, thách thức. Theo nhận định của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, các tỉnh, thành phố ven biển hàng năm chịu tác động của bão và áp thấp nhiệt đới với tần suất cao, triều cường, gió chướng; cùng với biến đổi khí hậu, nước biển dâng gây xói lở bờ biển cửa sông, mất đất, mất rừng và khó khăn cho các hoạt động trồng rừng, làm suy giảm hệ sinh thái ven biển.

Quỹ đất để trồng rừng ven biển ngày càng ít và khó khăn hơn, chủ yếu diện tích nhỏ lẻ, manh mún; nhiều nơi phải áp dụng các giải pháp kỹ thuật gây bồi, tạo bãi mới trồng được, dẫn đến giá thành trồng rừng ven biển rất cao. Việc chuyển đổi mục đích sử dụng rừng và đất quy hoạch cho trồng rừng ven biển sang mục đích khác, tình trạng xâm lấn đất rừng trái phép để nuôi trồng, đánh bắt thủy hải sản, phát triển công nghiệp, du lịch nghỉ dưỡng…, đã tác động bất lợi đến công tác bảo vệ và phát triển rừng ven biển.

Qua thực tế triển khai, Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Vĩnh  Long cho biết thêm, hiện nay tình trạng các loài sinh vật gây hại rừng trồng ngập mặn ven biển như loài hà, giáp xác nhiều chân... đang có diễn biến gia tăng nhiều, gây ảnh hưởng nặng nề cho rừng mới trồng và rừng còn trong giai đoạn chăm sóc, mà chưa có phương pháp xử lý hiệu quả.

Nhiều chuyên gia về biến đổi khí hậu và rừng ngập mặn còn chỉ ra rằng ô nhiễm môi trường từ các khu công nghiệp hoặc những khu nuôi trồng thủy sản, cùng với rác thải ven bờ…dẫn đến hoạt động trồng, chăm sóc, bảo vệ rừng gặp rất nhiều khó khăn; tỷ lệ trồng thành rừng thường không cao, có nơi phải tiến hành trồng dặm, trồng lại nhiều lần mới thành rừng.

“Tại nhiều đoạn bờ biển của Đồng bằng sông Cửu Long, rừng ngập mặn đang bị “mắc kẹt” giữa đê biển và nước biển dâng - hiện tượng được gọi là thu hẹp vùng bờ. Những khu rừng ngập mặn mới trồng phía ngoài đê biển thường nhanh chóng bị sóng cuốn trôi. Trong bối cảnh đó, phục hồi rừng ngập mặn tại các khu vực dễ bị tổn thương đòi hỏi cách tiếp cận mới có thể cân bằng giữa hiệu quả kinh tế và lợi ích môi trường”, Tiến sĩ Nguyễn Thanh Phong, chuyên gia của Liên minh Bảo tồn thiên nhiên Quốc tế (IUCN), chia sẻ.

Chung tay phục hồi

Nhiệm vụ khôi phục và phát triển rừng theo mục tiêu của Đề án “Bảo vệ và phát triển rừng vùng ven biển” trong giai đoạn 2026 – 2030 còn rất lớn; trong đó, trồng mới 5.088ha (rừng ngập mặn 3.236ha, trồng trên lập địa đất, cát 1.852ha); trồng bổ sung, phục hồi và làm giàu rừng 1.514ha (rừng ngập mặn 683ha và trồng trên lập địa đất, cát 831ha).

Theo ông Triệu Văn Lực, Phó Cục trưởng Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), để tiếp tục triển khai thực hiện thành công Đề án, các địa phương vùng ven biển cần tập trung khảo sát, đánh giá kỹ điều kiện lập địa, lựa chọn loài cây trồng, thời vụ trồng cũng như áp dụng các biện pháp kỹ thuật lâm sinh phù hợp, nhằm nâng cao tỷ lệ thành rừng. Đồng thời nhân rộng các mô hình bảo vệ và phát triển rừng vùng ven biển gắn với sản xuất nông lâm ngư kết hợp, hỗ trợ phát triển sinh kế cộng đồng ven biển.

Bên cạnh đó, cần thực hiện đa dạng hóa nguồn vốn triển khai thực hiện Đề án; tiếp tục triển khai có hiệu quả các dự án ODA đã và đang thực hiện; khuyến khích, tạo điều kiện thuận lợi cho các tổ chức, doanh nghiệp, cá nhân tham gia, chung tay đồng hành cùng địa phương thực hiện thành công các dự án phát triển rừng vùng ven biển, góp phần tăng cường đa dạng sinh học, lưu giữ và hấp thụ carbon rừng.

Các tổ chức, doanh nghiệp, nhà tài trợ trong nước và quốc tế đang đóng vai trò tích cực với nhiều dự án phát triển rừng ven biển không chỉ đem lại kết quả là diện tích rừng được phục hồi, trồng mới, mà còn kết hợp nhiều giải pháp đảm bảo sinh kế bền vững cho người dân, thúc đẩy kinh tế tuần hoàn, chuyển đổi xanh ở các địa phương.

Tại Đồng bằng sông Cửu Long hiện có dự án “Tăng cường khả năng chống chịu vùng ven biển Đồng bằng sông Cửu Long thông qua phục hồi rừng ngập mặn và các giải pháp kết hợp dựa vào thiên nhiên”, do IUCN thực hiện từ năm 2023 – 2027 trên địa bàn tỉnh Cà Mau và thành phố Cần Thơ. Riêng tại Cà Mau, dự án sẽ trồng phục hồi 160.000 cây ngập mặn, thúc đẩy thực hành nuôi trồng thuỷ sản thân thiện với rừng ngập mặn, từ đó hỗ trợ mô hình nuôi tôm rừng tích hợp, nuôi tôm – cua tuần hoàn.

Tổ chức Quốc tế về Bảo tồn Thiên nhiên tại Việt Nam (WWF-Việt Nam) thực hiện hai dự án: Dự án “Tăng cường khả năng chống chịu với khí hậu của hệ sinh thái rừng ngập mặn, hệ sinh thái nông nghiệp và cộng đồng địa phương tại khu vực ven biển Đồng bằng sông Cửu Long” (từ tháng 2/2022 - 12/2025) nhằm cải thiện sinh kế cho cộng đồng và tham gia vào các hệ thống chứng chỉ trong nuôi trồng thuỷ sản, tăng cường việc quản lý, nâng cao khả năng chống chịu với biến đổi khí hậu. Dự án “Khôi phục rừng ngập mặn và hấp thụ carbon tại Vườn quốc gia Mũi Cà Mau” (2020 – 2025) với mục tiêu tái sinh 150ha rừng ngập mặn, nâng cao nhận thức tại địa phương, cải thiện sinh kế cho cộng đồng.

Việc phục hồi và phát triển “lá chắn xanh” cũng đặc biệt chú trọng vai trò của người dân vùng ven biển. Ông Phan Minh Chí, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Cà Mau cho biết: Sự đồng thuận của người dân sống ven rừng là yếu tố có tính quyết định đến sự bền vững trong bảo vệ rừng ở Cà Mau. “Nhận thức về vai trò của rừng trong phòng hộ bờ biển của người dân ngày càng nâng cao, hiểu rõ lợi ích từ rừng nhất là thông qua mô hình rừng – tôm bền vững (tôm sinh thái), từ đó tích cực tham gia bảo vệ, trồng mới, phục hồi rừng; từng bước hình thành thói quen sản xuất theo hướng bền vững, gắn lợi ích sinh kế với trách nhiệm bảo vệ rừng”, ông Phan Minh Chí nhấn mạnh.

Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Ninh Bình, cần có các cơ chế, chính sách hỗ trợ phù hợp để cộng đồng tham gia bảo vệ và phát triển rừng ngập mặn hiệu quả; như hỗ trợ người dân thực hiện các mô hình sinh kế thân thiện môi trường như nuôi trồng thủy sản kết hợp bảo vệ rừng, du lịch sinh thái cộng đồng…