Iran - Thách thức đối ngoại dai dẳng nhất đối với các đời tổng thống Mỹ

Theo trang The Guardian (Anh), nhiều nhà quan sát cho rằng những ký ức lịch sử từ cuộc khủng hoảng con tin năm 1979 phần nào đã giúp lý giải cách tiếp cận cứng rắn của Tổng thống Trump đối với Iran trong nhiệm kỳ của mình, đồng thời cho thấy những thách thức mà bất kỳ tổng thống Mỹ nào cũng phải đối mặt khi xử lý quan hệ với quốc gia Trung Đông này.

Từ cuộc khủng hoảng con tin năm 1979

Tháng 11/1979, những người biểu tình Iran đã chiếm giữ Đại sứ quán Mỹ tại Tehran, bắt giữ 52 nhà ngoại giao và công dân Mỹ làm con tin trong 444 ngày. Cuộc khủng hoảng nhanh chóng trở thành một trong những phép thử lớn nhất đối với chính quyền tổng thống Mỹ khi đó là Jimmy Carter.

Trong bối cảnh đó, doanh nhân Donald Trump khi ấy đã công khai chỉ trích cách xử lý của chính quyền Mỹ. Trong một cuộc phỏng vấn năm 1980, ông cho rằng Washington đã phản ứng quá yếu trước hành động của Tehran và cho rằng Mỹ cần có biện pháp cứng rắn hơn.

Cuộc khủng hoảng kéo dài đã làm suy giảm uy tín của Tổng thống Carter và được xem là một trong những yếu tố góp phần dẫn tới thất bại của ông trước ứng cử viên Cộng hòa Ronald Reagan trong cuộc bầu cử năm 1980.

Kể từ đó, Iran trở thành một trong những thách thức đối ngoại dai dẳng nhất đối với các đời tổng thống Mỹ. Từ ông Carter, Reagan, George W. Bush cho tới Barack Obama, mỗi chính quyền đều phải tìm cách xử lý mối quan hệ phức tạp với Tehran nhưng chưa đạt được một giải pháp bền vững.

Iran - bài toán khó của các đời tổng thống Mỹ

Khi trở lại Nhà Trắng, ông Trump nhiều lần nhắc tới cuộc khủng hoảng con tin năm 1979 như một biểu tượng cho những giới hạn trong sức mạnh của Mỹ, cũng như những hệ lụy chính trị mà một cuộc đối đầu kéo dài với Iran có thể gây ra đối với một tổng thống.

Tuy nhiên, diễn biến của cuộc xung đột Mỹ - Iran trong thời gian gần đây cho thấy Washington vẫn phải đối mặt với những khó khăn tương tự như nhiều thập niên trước.

Mặc dù sở hữu ưu thế quân sự vượt trội, Mỹ vẫn phải cân nhắc nhiều yếu tố khi hoạch định chính sách đối với Iran, đặc biệt là nguy cơ leo thang xung đột khu vực, chi phí chính trị trong nước và tác động đối với kinh tế toàn cầu.

Một trong những thách thức lớn nhất là việc sử dụng sức mạnh quân sự không phải lúc nào cũng mang lại kết quả chính trị như mong muốn. Thực tế này từng được chứng minh qua chiến dịch giải cứu con tin thất bại của Mỹ năm 1980, cũng như nhiều cuộc xung đột tại Trung Đông trong những thập niên sau đó.

Những tác động ngoài dự tính

Giới phân tích cho rằng các cuộc đối đầu quân sự với Iran đôi khi tạo ra những hệ quả trái ngược với mục tiêu ban đầu.

Trong lịch sử, cuộc khủng hoảng con tin năm 1979 đã góp phần giúp chính quyền cách mạng non trẻ tại Iran củng cố vị thế trong nước. Tương tự, các sức ép từ bên ngoài nhiều khi cũng tạo điều kiện để các lực lượng cầm quyền tại Iran gia tăng sự đoàn kết trong xã hội trước những thách thức nội bộ.

Sau các đợt không kích và căng thẳng quân sự gần đây, chính quyền Iran tiếp tục khẳng định lập trường cứng rắn đối với Mỹ, trong khi một bộ phận người dân nước này ưu tiên sự ổn định trước nguy cơ bất ổn do chiến tranh gây ra.

Điều này cho thấy thay đổi cán cân chính trị tại Iran là mục tiêu khó đạt được bằng các biện pháp gây sức ép từ bên ngoài.

Thỏa thuận mới và những dấu hỏi phía trước

Một diễn biến đáng chú ý là việc Washington và Tehran đã ký kết bản ghi nhớ (MoU), trong đó hai bên cam kết tôn trọng chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ của nhau và không can thiệp vào công việc nội bộ của đối phương.

Động thái này được xem là bước đi nhằm giảm căng thẳng sau giai đoạn đối đầu quân sự, đồng thời mở ra cơ hội cho các cuộc đàm phán tiếp theo liên quan đến chương trình hạt nhân của Iran.

Tuy nhiên, triển vọng lâu dài của thỏa thuận vẫn còn phụ thuộc vào việc hai bên có thể đạt được đồng thuận về vấn đề làm giàu uranium hay không. Đây là chủ đề đã gây tranh cãi suốt nhiều năm và là nguyên nhân khiến nhiều nỗ lực ngoại giao trước đây rơi vào bế tắc.

Bên cạnh đó, sự thiếu lòng tin giữa Washington và Tehran vẫn là rào cản lớn đối với bất kỳ tiến trình hòa giải nào.

Eo biển Hormuz và đòn bẩy chiến lược của Iran

Khác với cuộc khủng hoảng con tin năm 1979, Iran hiện sở hữu một công cụ gây ảnh hưởng lớn hơn nhiều đối với kinh tế thế giới: eo biển Hormuz.

Đây là tuyến hàng hải huyết mạch của thị trường năng lượng toàn cầu, nơi một phần đáng kể lượng dầu mỏ và khí đốt thế giới được vận chuyển qua mỗi ngày.

Bất kỳ diễn biến bất ổn nào tại khu vực này đều có thể tác động trực tiếp tới giá năng lượng, chuỗi cung ứng và tăng trưởng kinh tế toàn cầu. Chính vì vậy, các quyết định liên quan đến Iran luôn mang ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi quan hệ song phương Mỹ - Iran.

Từ cuộc khủng hoảng con tin năm 1979 cho tới những căng thẳng hiện nay, Iran tiếp tục là một trong những bài toán đối ngoại phức tạp nhất đối với Washington.

Lịch sử cho thấy ngay cả những tổng thống Mỹ được đánh giá là có lập trường cứng rắn cũng gặp nhiều khó khăn trong việc đạt được các mục tiêu chiến lược đối với Tehran. Trong khi đó, các nỗ lực ngoại giao lại thường bị cản trở bởi sự nghi kỵ kéo dài giữa hai bên.

Đối với Tổng thống Trump, cũng như nhiều người tiền nhiệm, cách thức xử lý quan hệ với Iran có thể sẽ trở thành một trong những yếu tố quan trọng định hình di sản chính trị của ông trong những năm tới.