Cuộc chiến thành Troy có thật hay chỉ là huyền thoại? - Kỳ 1

Kỳ 1: Hành trình tìm kiếm thành Troy ngoài đời thực

Theo trang History Extra, còn có một loạt câu hỏi liên quan về chủ đề này: Liệu một liên minh các vị vua Hy Lạp có thật sự vượt biển Aegea để bao vây thành phố Troy giàu có? Liệu Helen, vợ của Vua Menelaus, có thực sự bị Hoàng tử thành Troy là Paris đưa đi? Liệu cuộc chiến kéo dài 10 năm có thực sự kết thúc khi các chiến binh Hy Lạp ẩn mình bên trong con ngựa gỗ khổng lồ rồi dùng mưu kế chiếm được thành phố này?

Đây đều là những câu hỏi cốt lõi trong sử thi Iliad của Homer cũng như toàn bộ chuỗi truyền thuyết xoay quanh cuộc chiến thành Troy, bao gồm cả Odyssey - tác phẩm kể về hành trình trở về quê hương của nhân vật chính Odysseus sau cuộc chiến.

Khảo cổ học không thể trả lời những câu hỏi này. Khảo cổ học không thể chứng minh rằng Achilles từng giao chiến với Hector bên ngoài tường thành Troy, Helen từng đứng trên lũy thành hay Odysseus là người nghĩ ra kế sách "Con ngựa thành Troy".

Tuy nhiên, khảo cổ học đã làm sáng tỏ nhiều điều đáng chú ý. Troy là một khu dân cư có thật, tồn tại suốt hàng nghìn năm, nằm ở vị trí chiến lược gần eo biển Dardanelles, được xây dựng hệ thống phòng thủ kiên cố, nhiều lần bị phá hủy rồi tái thiết. Ít nhất một giai đoạn của thành phố này trong lịch sử thuộc về thời kỳ Đồ đồng muộn - giai đoạn được cho là có khả năng cao nhất đã diễn ra cuộc xung đột lịch sử làm nền tảng cho truyền thuyết về thành Troy.

Theo nhà nghiên cứu văn học cổ điển Daisy Dunn, các bằng chứng liên quan đến việc cuộc chiến thành Troy là huyền thoại hay sự thật lịch sử vô cùng phức tạp và khó lý giải, giống như chính nhân vật Odysseus.

Ngày nay, người ta xác định thành Troy cổ đại nằm tại địa điểm mang tên Hisarlık, ở miền Tây Thổ Nhĩ Kỳ. Khu vực này nằm gần eo biển Dardanelles - tuyến đường biển hẹp nối biển Aegea với Biển Đen.

Vị trí địa lý này phần nào lý giải vì sao thành Troy từng giữ vai trò quan trọng trong thế giới cổ đại. Bất kỳ ai kiểm soát khu vực này đều có thể chi phối hoạt động giao thương và đi lại giữa Địa Trung Hải và Biển Đen, khiến nơi đây có ý nghĩa đặc biệt về chiến lược và kinh tế ngay cả trước khi nền văn minh Hy Lạp cổ điển hình thành.

Người có công lớn nhất trong việc đưa Hisarlık trở nên nổi tiếng trên thế giới là Heinrich Schliemann, một doanh nhân giàu có người Đức và cũng là nhà khảo cổ nghiệp dư.

Heinrich Schliemann là người đầu tiên tiến hành cuộc khai quật quy mô lớn tại địa điểm được cho là thành Troy. Ông được cung cấp thông tin về vị trí của thành phố này. Ông là một người vô cùng giàu có nhờ hoạt động thương mại.

Ông Schliemann tin chắc rằng các sử thi của Homer mô tả những địa điểm và sự kiện có thật. Với nguồn tài chính dồi dào và quyết tâm lớn, ông đến Hisarlık với mục tiêu khai quật thành phố huyền thoại này.

Ông mang theo bản sao hai tác phẩm Iliad và Odyssey của Homer, dụng cụ đào bới cùng một nhóm nhỏ cộng sự, rồi bắt đầu khai quật.

Nếu không có sự kiên trì của ông Schliemann, có lẽ phải mất nhiều thời gian hơn nữa các nhà khảo cổ mới xác định được vị trí của thành Troy. Tuy nhiên, giới khảo cổ học hiện đại chỉ trích rất nhiều phương pháp khai quật của ông.

Theo các nhà khảo cổ hiện đại, ông không thực sự là một người hùng. Dù là người đầu tiên khai quật quy mô lớn tại Troy, nhưng ông đã mắc quá nhiều sai lầm cơ bản và gây ra quá nhiều tổn hại trong quá trình khai quật, khiến việc nghiên cứu địa điểm này trở nên khó khăn và phức tạp hơn nhiều.

Theo bà Dunn, vấn đề nằm ở chỗ ông Schliemann tiếp cận khảo cổ học giống người săn tìm kho báu hơn là nhà khảo cổ thực địa theo tiêu chuẩn hiện đại.

Ngày nay, các nhà khảo cổ xử lý một di chỉ với sự cẩn trọng tối đa. Mỗi lớp đất, mỗi nền móng tường, mỗi hiện vật vỡ và từng thay đổi trong cấu trúc xây dựng đều có thể cung cấp thông tin về quá trình phát triển của một khu định cư. Nếu phá hủy các lớp này thì đồng nghĩa với việc xóa bỏ bằng chứng lịch sử.

Tại Troy, điều này càng gây hậu quả nghiêm trọng bởi nơi đây không chỉ là một thành phố mà là nhiều thế hệ thành phố được xây chồng lên nhau. Khác với Pompeii (nơi lưu giữ dấu tích của một thảm họa duy nhất), Troy phát triển liên tục trong suốt hàng nghìn năm.

Mỗi khi một khu dân cư bị phá hủy bởi hỏa hoạn, động đất hoặc chiến tranh, những cư dân sau đó thường xây dựng thành phố mới ngay trên nền đổ nát cũ. Kết quả là hình thành một gò khảo cổ dày với nhiều tầng văn hóa khác nhau.

Troy là một địa điểm có lịch sử vô cùng lâu đời. Vì vậy, nơi đây có nhiều tầng khảo cổ thuộc các giai đoạn lịch sử khác nhau. Các nhà khảo cổ chia chúng thành khoảng chín tầng chính cùng nhiều tầng phụ.

Mỗi tầng đại diện cho một giai đoạn tồn tại khác nhau của thành Troy, từ thời kỳ Đồ đồng sớm, khoảng năm 3.000 trước Công nguyên, cho đến thời La Mã - khi thành phố này vẫn được nhiều người tìm đến nhờ danh tiếng gắn liền với Homer.

Công tác khai quật hiện đại đòi hỏi phải tách cẩn thận từng tầng khảo cổ để xác định công trình nào được xây dựng, phá hủy và tái thiết ở từng giai đoạn, bằng các phương pháp chuẩn như Ma trận Harris. Tuy nhiên, ông Schliemann không hề kiên nhẫn với quy trình này.

Tin rằng thành Troy trong sử thi Homer phải nằm ở tầng sâu nhất của gò khảo cổ, ông Schliemann liên tục yêu cầu đào xuống dưới. Lập luận của ông Schliemann là: Cuộc chiến thành Troy hẳn là sự kiện cổ xưa nhất từng diễn ra tại đây. Vì vậy, muốn tìm bằng chứng về Troy thì phải đào xuống tận đáy hoặc càng sâu càng tốt. Trong thực tế, ông đã làm như vậy. Đáng tiếc, giả định đó hoàn toàn sai.

Bà Dunn giải thích: “Nếu là nhà khảo cổ mà cứ đào mãi xuống sâu, sâu nữa thì họ sẽ phá hỏng toàn bộ các tầng địa chất đã được hình thành rất rõ ràng. Các tầng sẽ bị trộn lẫn vào nhau và họ sẽ làm xáo trộn toàn bộ những gì vốn đang được bảo tồn”.

Ở nhiều khu vực, ông Schliemann đã đào những rãnh lớn xuyên qua các tầng cư trú muộn hơn, phá hủy nhiều bằng chứng lịch sử không bao giờ có thể phục hồi. Cuối cùng, ông chạm tới tầng mà ngày nay các nhà khảo cổ gọi là Troy II và phát hiện nhiều hiện vật ngoạn mục. Người ta vẫn còn lưu giữ phần lớn những gì ông phát hiện như đĩa, đồ gốm, kho báu và nhiều món trang sức.

Trong số đó có một bộ sưu tập đặc biệt gồm nhiều đồ trang sức bằng vàng và hiện vật quý giá mà ông Schliemann hân hoan tuyên bố là kho báu của Vua Priam - vị vua cai trị thành Troy trong sử thi Iliad.

Bà Dunn cho biết: “Ông có thói quen liên hệ bất cứ thứ gì mình tìm thấy với các tác phẩm của Homer. Vì thế, số trang sức đó được ông cho là kho báu của Helen. Ý tưởng thì rất thú vị nhưng hoàn toàn mang tính suy diễn”.

Không lâu sau, các nhà khảo cổ khác đã phát hiện vấn đề. Thực tế là phần lớn những gì ông tìm thấy có niên đại sớm hơn khoảng 1.000 năm so với thời kỳ được cho là thành Troy của Homer. Ông đã đào quá sâu. Đó là sai lầm lớn nhất.

Việc đào quá sâu khiến ông Schliemann tiếp cận một khu định cư thuộc thời kỳ Đồ đồng sớm, có niên đại sớm hơn nhiều thế kỷ so với giai đoạn gắn với các anh hùng trong sử thi Homer.

Đón đọc kỳ cuối: Bằng chứng khảo cổ và bí ẩn cuộc chiến thành Troy