Để Hồ Tây thực sự ‘sống’ trong diện mạo mới của Hà Nội

Đó là chia sẻ của nhà văn – nhà nghiên cứu Nguyễn Ngọc Tiến về chủ trương đầu tư, cải tạo, phát huy giá trị khu vực Hồ Tây của TP Hà Nội.

Trong tâm thức của người dân Thủ đô, Hồ Tây từ lâu đã trở thành một chốn nương tựa tinh thần, một miền ký ức chứa đựng hệ thống di sản vật thể và kho tàng huyền tích dân gian đồ sộ. Tuy nhiên, dưới áp lực của quá trình đô thị hóa và sự bùng nổ phương tiện cá nhân, khu vực này đang bộc lộ nhiều điểm nghẽn. 

Chủ trương đầu tư, cải tạo, phát huy giá trị khu vực Hồ Tây và tuyến đường giao thông cảnh quan ven hồ mang theo kỳ vọng lớn của thành phố nhằm đồng bộ hóa hạ tầng, bảo vệ hệ sinh thái và kiến tạo các không gian công cộng. Việc “đại chỉnh trang” cảnh quan là cấp thiết, nhưng kiến thiết làm sao để Hồ Tây không bị thương mại hóa bằng mọi giá, đồng thời chuyển hóa được khối tài sản thiên nhiên và văn hóa khổng lồ thành những sản phẩm du lịch có chiều sâu lại là một thách thức không nhỏ.

Xung quanh câu chuyện này, chúng tôi đã có cuộc trò chuyện cùng Nhà văn Nguyễn Ngọc Tiến - người có nhiều năm khảo cứu tâm huyết và sở hữu gần 10 đầu sách viết về Hà Nội.

Thưa ông, với nhiều năm nghiên cứu và sở hữu gần 10 đầu sách viết về Hà Nội, ông đánh giá Hồ Tây có ý nghĩa như thế nào trong ký ức và đời sống văn hóa của người dân Thủ Đô?

Là một người sinh ra, lớn lên và đã đi gần trọn cuộc đời mình cùng Hà Nội, tôi luôn coi Hồ Tây là một miền ký ức, một phần kỷ niệm và cũng là niềm tự hào rất đỗi thân thương của mình. Tình cảm ấy không chỉ có ở riêng tôi, mà còn hiện hữu trong tâm thức của biết bao thế hệ người Hà Nội.

Có những lúc giữa bao biến động của cuộc sống, chỉ cần nghĩ đến mặt nước Hồ Tây, một buổi chiều lộng gió hay bóng những ngôi chùa soi xuống hồ, lòng người đã thấy bình yên hơn. Có lẽ vì thế, chúng tôi không chỉ yêu mến, tự hào mà còn có phần nương tựa vào Hồ Tây như một chỗ dựa tinh thần.

Hồ Tây là một không gian chứa đựng hàm lượng văn hóa dân gian đặc biệt phong phú. Trong tâm thức người Hà Nội, Hồ Tây gắn với huyền tích Long Vương giao chiến với Hồ Tinh - con cáo chín đuôi, giải cứu người dân và tạo nên Đầm Xác Cáo. Trong cách lý giải dân gian, lớp huyền tích ấy còn thường được liên hệ với những địa danh cổ như làng Cáo, còn gọi là Cáo Đỉnh.

Đằng sau câu chuyện ấy là khát vọng chinh phục và thích ứng với tự nhiên của người xưa để kiến tạo một cuộc sống ổn định, bền vững.

Kho tàng truyền thuyết quanh hồ còn có câu chuyện Thánh Gióng dừng chân xuống tắm ở bến nước Hồ Tây trước khi tiếp tục hành trình; quanh hồ cũng lưu truyền những huyền tích về Cao Biền trấn yểm các vùng đất linh thiêng; hay hình tượng trâu vàng, trong đó có dị bản kể rằng sơn thần núi Long Đọi hóa thành trâu vàng rồi chạy về ẩn mình dưới hồ.

Dù được sáng tạo và bồi đắp qua nhiều thế hệ, những câu chuyện ấy cho thấy trí tưởng tượng phong phú của người xưa, đồng thời tạo nên chiều sâu văn hóa và vẻ huyền bí rất riêng cho Hồ Tây.

Từ lớp văn hóa dân gian ấy, Hồ Tây còn lưu giữ một hệ thống di sản vật thể phong phú. Chỉ riêng đền Quán Thánh và chùa Trấn Quốc đã chứa đựng biết bao câu chuyện lịch sử. Quanh hồ còn có nhiều đình, đền, chùa phản ánh lịch sử tín ngưỡng, tôn giáo của Thăng Long - Hà Nội, cùng những danh thắng từng được nhắc đến trong “Tây Hồ bát cảnh”. Vì thế, Hồ Tây không chỉ có cảnh quan đẹp mà còn là một không gian di sản có mật độ và chiều sâu hiếm nơi nào có được.

Ngày 15/6/2026, HĐND thành phố Hà Nội đã thông qua Nghị quyết số 32 phê duyệt chủ trương đầu tư Dự án đầu tư, cải tạo, phát huy giá trị khu vực Hồ Tây và tuyến đường giao thông cảnh quan ven hồ. Ông nhìn nhận như thế nào về sự cần thiết của việc cải tạo, chỉnh trang và phát huy giá trị Hồ Tây hiện nay?

Thực lòng, tôi cho rằng việc cải tạo và phát huy giá trị Hồ Tây đáng lẽ phải được tiến hành từ lâu. Đến nay mới triển khai có thể xem là muộn, nhưng thà muộn còn hơn không làm. Vì vậy, tôi rất đồng tình và ủng hộ chủ trương này.

Điều đáng mừng là chúng ta đang nhìn nhận và giải quyết những vấn đề của vùng hồ trong một tổng thể. Hồ Tây là hồ nước tự nhiên lớn nhất khu vực nội thành Hà Nội, đồng thời là một thắng cảnh nổi tiếng và một không gian sinh thái đặc biệt của Thủ đô. Đây là không gian có sự gắn bó chặt chẽ giữa môi trường, cảnh quan, văn hóa và đời sống cộng đồng. Chỉ khi các yếu tố ấy được đặt trong cùng một chỉnh thể, những giá trị của Hồ Tây mới có thể được bảo vệ và phát huy đầy đủ.

Tuy nhiên, quá trình đô thị hóa, sự gia tăng dân số và số lượng phương tiện cá nhân đang tạo áp lực ngày càng lớn lên khu vực ven hồ. Hạ tầng giao thông chưa theo kịp nhu cầu thực tế khiến nhiều điểm thường xuyên xảy ra ùn ứ, nhiều khu vực ô nhiễm nguồn nước nghiêm trọng. Cảnh quan và các không gian công cộng cũng chưa được tổ chức thành một hệ thống liên tục, thuận tiện để người dân tiếp cận và thụ hưởng.

Tôi kỳ vọng dự án sẽ đồng thời đáp ứng ba yêu cầu quan trọng. Trước hết là hoàn thiện hạ tầng, cải thiện kết nối và giảm áp lực giao thông quanh hồ. Tiếp đó là chỉnh trang cảnh quan, nâng cao chất lượng môi trường và bảo vệ hệ sinh thái. Trên nền tảng ấy, thành phố mới có thể kết nối các giá trị lịch sử, văn hóa và cảnh quan để hình thành những sản phẩm du lịch có chiều sâu, tạo thêm không gian vui chơi, nghỉ ngơi và sinh hoạt văn hóa cho cộng đồng.

Đây là việc rất cần thiết và nên được triển khai sớm, triển khai đồng bộ.

Thưa ông, qua nhiều năm gắn bó và khảo cứu về Hồ Tây, ông nhìn nhận thế nào về những thay đổi của vùng hồ, cụ thể là bất cập trong hạ tầng, cảnh quan, môi trường và không gian công cộng quanh hồ hiện nay?

Cùng với quá trình đô thị hóa và sự can thiệp của con người, nhiều dòng chảy tự nhiên dần bị thu hẹp hoặc chia cắt. Hồ Tây từ một mắt xích trong mạng lưới mặt nước của thành phố trở thành một vùng nước ngày càng khép kín. Trong một thời gian dài, hồ còn phải tiếp nhận nước thải từ khu vực xung quanh, khiến chất lượng nước và hệ sinh thái bị ảnh hưởng.

Những bất cập không chỉ nằm dưới mặt nước. Trên bờ, một số đoạn đường có mặt cắt hẹp, thường xuyên ùn ứ; hạ tầng, đường dạo và không gian công cộng chưa được kết nối thành một chỉnh thể. Điều đó phần nào hạn chế khả năng tiếp cận mặt nước cũng như việc tổ chức các hoạt động văn hóa, vui chơi, giải trí và du lịch quanh hồ.

Hơn mười năm qua, thành phố đã triển khai nhiều biện pháp cải thiện môi trường, thu gom và xử lý nước thải quanh hồ. Những nỗ lực ấy rất cần thiết, nhưng Hồ Tây là một không gian có quy mô lớn và chứa đựng nhiều lớp giá trị đan xen, nên nếu chỉ giải quyết từng vấn đề riêng lẻ thì khó tạo ra sự thay đổi căn bản.

Điều đáng suy nghĩ không phải là phải thương mại hóa Hồ Tây bằng mọi giá, mà là chúng ta chưa chuyển hóa đầy đủ tài sản thiên nhiên, văn hóa và cảnh quan đang có thành những giá trị thiết thực cho cộng đồng.

Một điều nữa khiến tôi đặc biệt nuối tiếc là sự mai một của cả một vành đai làng nghề từng tồn tại quanh Hồ Tây. Trước đây, mỗi ngôi làng ven hồ gần như đều có một nghề riêng, vừa tạo sinh kế, vừa góp phần làm nên bản sắc của vùng đất.

Nghi Tàm từng gắn với nghề trồng dâu, nuôi tằm và chuội tơ. Vùng Kẻ Bưởi, với các làng Yên Thái, Hồ Khẩu, Đông Xã, An Thọ, từng là một trung tâm sản xuất giấy thủ công nổi tiếng của Thăng Long. Thụy Khuê từng nổi tiếng với nghề nấu rượu. Võng Thị từng có những quán rượu gắn với hát ca trù. Trích Sài, Bái Ân cùng một số làng thuộc vùng Bưởi nổi tiếng với nghề dệt lĩnh. Yên Phụ có nghề nuôi cá cảnh; Nhật Tân nổi danh với nghề trồng đào; quất cảnh từng được trồng ở vùng Nghi Tàm.

Có thể nói, Hồ Tây xưa được bao quanh bởi một vành đai nghề nghiệp rất phong phú. Mỗi nghề không tồn tại riêng lẻ mà gắn với điều kiện tự nhiên và đời sống của vùng hồ. Tuy nhiên, cho đến nay, nhiều nghề truyền thống xưa đã dần mai một và biến mất khỏi đời sống thường nhật. Một số nghề khác vẫn tồn tại nhưng cũng đã có nhiều sự biến đổi.

Điều chúng ta mất đi không chỉ là một vài sản phẩm. Khi một nghề biến mất, những tri thức, kỹ năng, tập quán, cảnh quan sản xuất và ký ức cộng đồng gắn với nghề cũng dần mất theo.

Từ những thực tế đó, ông đánh giá thế nào về ý nghĩa của việc cải tạo và phát huy giá trị Hồ Tây ở thời điểm này? Theo ông, cần làm gì để quá trình cải tạo vừa đáp ứng yêu cầu về hạ tầng, môi trường, không gian công cộng, vừa giữ được những lớp ký ức, văn hóa và bản sắc riêng của Hồ Tây?

Muốn thấy hết ý nghĩa, trước hết cần nhìn lại vị trí của Hồ Tây trong cấu trúc tự nhiên và đời sống Hà Nội xưa.

Trước đây, Hồ Tây không tồn tại như một mặt nước biệt lập mà là một bộ phận trong mạng lưới sông, ao, hồ có sự liên thông của Hà Nội. Với đặc điểm địa hình cao dần về phía Bắc và thấp dần về phía Nam nên nước tự chảy từ nơi cao xuống nơi thấp, qua nhiều hồ và tiếp tục xuống phía Nam thành phố.

Hồ Tây, hồ Trúc Bạch cùng các sông, hồ nội đô vừa đảm nhận chức năng thủy văn, vừa nuôi dưỡng hệ sinh thái và tạo nên diện mạo đặc trưng của một đô thị gắn bó mật thiết với sông nước.

Từ xa xưa, Hồ Tây đã là nơi thưởng ngoạn, nghỉ ngơi và vui chơi. Dưới thời Lê - Trịnh, vua chúa từng đến đây du ngoạn, cho kết đèn, tấu nhạc và tổ chức các hoạt động trên hồ. Đến thời Pháp thuộc, giá trị nghỉ dưỡng và giải trí của Hồ Tây tiếp tục được khai thác.

Những dấu tích ấy cho thấy, từ thời phong kiến đến thời Pháp thuộc, Hồ Tây đã được nhìn nhận như một không gian văn hóa, du lịch và giải trí quan trọng. Tuy nhiên, trong một thời gian dài từ sau năm 1954 đến đầu thế kỷ XXI, khu vực này gần như chưa hình thành thêm những sản phẩm tương xứng với tiềm năng. Những năm gần đây đã có một số dự án và hoạt động mới, nhưng còn phân tán, chưa kết nối thành một hệ sinh thái hoàn chỉnh.

Giá trị của Hồ Tây còn hiện hữu trong những sản vật gắn bó với đời sống người Hà Nội. Cá trắm đen Hồ Tây từng nổi tiếng bởi chất lượng đặc biệt; tôm Hồ Tây góp phần tạo nên món bánh tôm đã trở thành một nét ẩm thực đặc trưng. Bên cạnh đó là những đầm sen rộng lớn, vừa tạo nên cảnh sắc, hương vị, vừa in sâu trong ký ức của bao thế hệ.

Không chỉ có giá trị văn hóa và cảnh quan, Hồ Tây còn là một không gian sinh thái không thể thay thế. Mặt hồ rộng lớn góp phần điều hòa không khí, làm dịu cái nóng mùa hè; đồng thời tích trữ và điều tiết nước vào mùa mưa.

Đến nay, những giá trị cốt lõi ấy về cơ bản vẫn còn nguyên ý nghĩa. Nếu không có Hồ Tây, Hà Nội không chỉ mất đi một thắng cảnh nổi tiếng mà còn mất đi một kho tàng văn hóa dân gian, một không gian di sản, một phần ký ức đô thị và một vùng sinh thái đặc biệt quan trọng.

Vì vậy, phát huy giá trị Hồ Tây không chỉ là bảo vệ mặt nước và chỉnh trang cảnh quan. Để Hồ Tây thực sự “sống”, cần đánh thức ký ức làng nghề bằng những không gian trình diễn, trải nghiệm, sản phẩm lưu niệm, lễ hội và hành trình du lịch có chiều sâu, mang bản sắc riêng của vùng hồ.

Với Hồ Tây, điều được kỳ vọng không đơn thuần là một diện mạo mới, mà là sự chuyển mình tương xứng với chiều sâu lịch sử, văn hóa và vị trí đặc biệt của vùng hồ trong lòng Hà Nội. Tôi tin rằng, bằng tầm nhìn dài hạn, quyết tâm thực hiện cùng sự trân trọng đối với di sản và văn hóa dân tộc, dự án của Hà Nội và sự tham gia của doanh nghiệp tư nhân xứng tầm có thể góp phần kiến tạo Hồ Tây thành một không gian văn hóa - sinh thái giàu sức sống, một điểm đến đặc trưng của Thủ đô, nơi những giá trị truyền thống được tiếp nối trong nhịp sống hiện đại và cộng đồng được thụ hưởng những thành quả phát triển.

Xin trân trọng cảm ơn ông!