Tăng sức mạnh nội sinh về sở hữu trí tuệ

Thực tiễn thời gian qua cho thấy, hệ thống pháp luật về sở hữu trí tuệ của Việt Nam đang ngày một được hoàn thiện. Chúng ta cũng xác định rõ, việc đẩy mạnh bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ không chỉ là yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế, mà còn là điều kiện then chốt để chuyển hóa tri thức thành nguồn lực phát triển, hiện thực hóa các định hướng lớn từ Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

Cách đây hơn 20 năm, Luật Sở hữu trí tuệ đã được thông qua (năm 2005), trở thành khung pháp lý đầu tiên và tương đối đầy đủ cho việc xác lập, bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ. Tiếp đó, Luật được sửa đổi, bổ sung vào các năm 2009, 2019 và 2022 cho phù hợp với thực tiễn phát triển trong nước và tiệm cận với chuẩn mực quốc tế. Đến tháng 12/2025, Quốc hội đã thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ, bắt đầu có hiệu lực từ ngày 1/4/2026.

Không chỉ dừng lại ở cải cách thủ tục hành chính và thúc đẩy chuyển đổi số, Luật Sở hữu trí tuệ (sửa đổi năm 2025) đã mở rộng phạm vi bảo hộ đối với một số đối tượng mới, như kiểu dáng công nghiệp của phần không tách rời sản phẩm, hay sản phẩm phi vật lý như giao diện đồ họa, biểu tượng (icon). Quyền tác giả cũng được bảo hộ đối với tín hiệu cáp mang chương trình được mã hóa… Ngoài ra, lần đầu tiên các vấn đề liên quan đến trí tuệ nhân tạo (AI) được đề cập rõ trong luật. Đặc biệt, Luật đã bước đầu thiết lập khung chính sách để quyền sở hữu trí tuệ có thể trở thành tài sản trong các giao dịch dân sự, thương mại và đầu tư; đồng thời đặt nền móng cho việc hình thành thị trường định giá và trung gian tài sản trí tuệ. Những quy định này thể hiện nỗ lực của Việt Nam trong việc bắt kịp xu hướng toàn cầu, đồng thời giải quyết các thách thức mới phát sinh trong kỷ nguyên số.

Theo Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ), trong giai đoạn 2021 - 2025, Việt Nam tiếp nhận trên 423.000 đơn sở hữu công nghiệp, tăng 26,5% so với giai đoạn trước; xử lý trên 436.000 đơn, tăng 69%; cấp trên 255.000 văn bằng bảo hộ, tăng 55,4%. Riêng năm 2025, hơn 250.900 đơn đã được xử lý và hơn 83.300 văn bằng được cấp, cơ bản giải quyết tình trạng tồn đọng kéo dài nhiều năm. Cùng với đó, số đơn đăng ký sáng chế của các tổ chức, cá nhân trong nước tăng 36%, trong khi số văn bằng được cấp tăng tới 134,2%, vượt xa mục tiêu đề ra. Điều này cho thấy năng lực sáng tạo của Việt Nam đang từng bước được nâng lên và chuyển hóa thành tài sản trí tuệ có giá trị. Sở hữu trí tuệ giờ đây đã trở thành một mắt xích trong chuỗi giá trị đổi mới sáng tạo.

Song hành cùng xây dựng và thực thi chính sách, trong những năm qua, công tác đấu tranh, ngăn chặn, xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ của Việt Nam cũng đã có nhiều chuyển biến tích cực. Các cơ quan chức năng đã triển khai đồng bộ, hiệu quả nhiều giải pháp, phát hiện và xử lý nhiều vụ việc xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, góp phần hạn chế các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Mặc dù vậy, hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ vẫn diễn biến phức tạp ở một số lĩnh vực, địa phương...

Công điện số 38/CĐ-TTg ngày 5/5/2026 của Thủ tướng Chính phủ về triển khai đợt ra quân đấu tranh, ngăn chặn và xử lý nghiêm các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ trên phạm vi toàn quốc ngay trong tháng 5 này là một trong những hành động quyết liệt nhất nhằm tiếp tục cụ thể hóa những chủ trương, định hướng và cam kết của Việt Nam, khẳng định sự cầu thị của Việt Nam về phát huy hơn nữa hiệu quả bảo vệ sở hữu trí tuệ, qua đó xây dựng môi trường đầu tư kinh doanh minh bạch, lành mạnh, nâng cao uy tín quốc gia trong hội nhập quốc tế.

Tất nhiên, đây không phải là một chiến dịch đơn lẻ. Công tác bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, trong đó tập trung tấn công chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả vẫn được các cấp, các ngành triển khai thường xuyên, liên tục. Sau khi thực hiện chính quyền địa phương hai cấp, Chính phủ cũng đã quyết định bổ sung việc thành lập Ban Chỉ đạo chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả ở xã, phường, đặc khu. Như vậy, Ban Chỉ đạo 389 hiện phủ khắp 3 cấp (quốc gia; tỉnh, thành phố; xã, phường, đặc khu), tạo nên những mũi nhọn, những tấm khiên ngay từ cơ sở, quyết liệt ngăn chặn và xử lý các hành vi xâm phạm sở hữu trí tuệ…

Do đó, việc Hoa Kỳ mới đây xác định Việt Nam là “quốc gia nước ngoài ưu tiên” (PFC - mức độ vi phạm sở hữu trí tuệ nghiêm trọng nhất) trong Báo cáo đánh giá thường niên về tình hình bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ trên phạm vi toàn cầu là đánh giá thiếu khách quan, thiếu cân bằng, phủ nhận mọi nỗ lực và thành quả của Việt Nam trong lĩnh vực bảo hộ sở hữu trí tuệ.

Hơn bao giờ hết, các doanh nghiệp Việt Nam đều hiểu rằng các quy tắc, các hàng rào kỹ thuật ngày càng khắt khe khi tham gia sâu vào thị trường quốc tế và đó là điều chúng ta buộc phải tuân thủ nếu không muốn đứng ngoài cuộc chơi. Nếu nhìn ở góc độ này thì sức ép với doanh nghiệp Việt Nam hay mỗi cá nhân lại là điều tích cực để chúng ta tiếp tục thúc đẩy đổi mới sáng tạo, sáng chế công nghệ và thiết lập quyền sở hữu trí tuệ cho các sản phẩm của chính mình… Khi đó, thay vì câu chuyện “xâm phạm sở hữu trí tuệ”, chúng ta lại trở thành đối tượng cần được bảo vệ. Nói cách khác, đây là cú hích để doanh nghiệp và công nghệ Việt Nam tự khẳng định sức mạnh nội sinh về sở hữu trí tuệ, từ đó có thể tự đứng vững chắc trên đôi chân của chính mình.