Lan tỏa giá trị di sản Then Việt Nam tại Lào

Sự kiện được tổ chức nhân kỷ niệm 81 năm Cách mạng tháng Tám thành công và Quốc khánh nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (2/9/1945 - 2/9/2026), đồng thời hướng tới kỷ niệm 10 năm Tuyên bố Viêng Chăn về tăng cường hợp tác di sản văn hóa ASEAN (2016 - 2026).

Chương trình diễn ra dưới sự chỉ đạo đối ngoại của Đại sứ quán Việt Nam tại Lào và được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Việt Nam phê duyệt. Đây là hoạt động văn hóa có ý nghĩa thiết thực nhằm lan tỏa giá trị di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, đồng thời thắt chặt hơn nữa mối quan hệ hữu nghị vĩ đại, đoàn kết đặc biệt, hợp tác toàn diện và gắn kết chiến lược giữa hai dân tộc Việt Nam - Lào.

Theo phóng viên TTXVN tại Lào, tham dự Lễ khai mạc có Thứ trưởng Bộ Văn hóa và Du lịch Lào Phakhanxay Sikhanxay; Đại sứ Việt Nam tại Lào Nguyễn Minh Tâm và Phu nhân. Sự kiện cũng thu hút đông đảo cán bộ đại diện các Cục, Vụ, Viện nghiên cứu hai nước, các cơ quan đại diện Việt Nam tại Lào, cộng đồng kiều bào cùng đông đảo người dân thủ đô Viêng Chăn và du khách quốc tế.

Phát biểu tại buổi lễ, bà Tô Thị Thu Trang, Giám đốc Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam, nhấn mạnh tín ngưỡng Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam là một loại hình nghệ thuật dân gian độc đáo, chứa đựng đạo lý làm người, triết lý nhân sinh quan sâu sắc và tinh thần đoàn kết cộng đồng. Hơn cả một nghi lễ, Then là sự kết hợp hài hòa giữa âm nhạc, ca từ, vũ điệu và các sản phẩm thủ công truyền thống. Tiếng đàn Tính ngân vang cùng lời ca Then không chỉ là lời cầu nguyện cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, cuộc sống bình yên, mà còn là sợi dây kết nối giữa con người với thiên nhiên, giữa quá khứ với hiện tại.

Với những giá trị lịch sử và bản sắc văn hóa đặc sắc, ngày 12/12/2019, “Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam” đã chính thức được Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hợp quốc (UNESCO) ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Việc đưa di sản Then sang trình diễn và trưng bày tại Lào không chỉ góp phần hiện thực hóa các cam kết hợp tác văn hóa giữa hai quốc gia, mà còn tôn vinh vai trò trung tâm của cộng đồng, chủ thể sáng tạo và trao truyền di sản.

Phát biểu tại sự kiện, ông Âu Việt Hưng, Giám đốc Trung tâm Văn hóa Việt Nam tại Lào, cho biết có những giá trị văn hóa không cần đến ngôn ngữ vẫn có thể chạm tới trái tim của mỗi con người. Khi lắng nghe tiếng đàn Tính ngân vang và những lời Then mộc mạc, bạn bè Lào sẽ cảm nhận được đâu đó những thanh âm quen thuộc của lễ Baci hay những nghi lễ truyền thống đã gắn bó với đời sống tinh thần của nhân dân Lào từ bao đời nay. Đó là sự gặp gỡ của những giá trị nhân văn cùng hướng con người tới điều thiện, lòng hiếu kính đối với tổ tiên và khát vọng về một cuộc sống bình yên, no ấm.

Không gian trưng bày chuyên đề năm nay được thiết kế công phu với 54 tư liệu ảnh quý, 119 hiện vật trưng bày tiêu biểu cùng 12 trích đoạn nghi lễ Then đặc sắc. Trưng bày được cấu trúc khoa học theo 5 chủ đề chính: Khái quát địa vực cư trú và phương thức canh tác nông nghiệp; Nghề dệt vải, thổ cẩm và trang phục truyền thống; Câu chuyện văn hóa về thực hành tín ngưỡng Then; Bảo tồn và phát huy di sản nghệ thuật hát Then, đàn Tính; và Trình diễn các tiết mục Then cổ.

Tại khu vực trưng bày, công chúng được khám phá nét tương đồng độc đáo trong đời sống sinh hoạt của cộng đồng nhóm ngôn ngữ Tày - Thái ở Việt Nam, gồm 8 dân tộc như Tày, Thái, Nùng, Lào, Lự, Bố Y, Sán Chay, Giáy. Các tộc người này cư trú chủ yếu ở vùng thung lũng Đông Bắc và Tây Bắc Việt Nam, có truyền thống ở nhà sàn, dệt vải thổ cẩm nhuộm chàm và sáng tạo ra hệ thống công trình thủy lợi “mương, phai, lái, lìn” dẫn nước vào ruộng.

Bên cạnh đó, nghề dệt vải truyền thống cũng được giới thiệu sinh động. Người Tày, Thái, Nùng có kỹ thuật trồng bông, dệt vải và tạo hoa văn tinh xảo mô phỏng thiên nhiên như hoa lá, chim thú, hoa văn 8 cánh biến thể của Mặt Trời. Kỹ thuật này có nhiều điểm tương đồng sâu sắc với nghề dệt thổ cẩm của người Lào Lùm tại Lào.

Đặc biệt, mảng không gian tâm linh Then mang lại nhiều ấn tượng thị giác cho người xem với bộ sưu tập nhạc cụ dân gian, đồ nghề của thầy cúng, tranh thờ và hình ảnh dải én giấy, như “cộ én” hay dây phác ẻn. Trong quan niệm của đồng bào, chim én giấy tượng trưng cho sứ giả dẫn đường, mang theo ước nguyện về mùa Xuân, sức khỏe và sự bình an lên tới Mường Trời. Cùng với đó, cây đàn Tính với bầu đàn làm từ quả bầu khô đại diện cho Đất, cần đàn hướng lên đại diện cho Trời xuất hiện như trái tim của di sản Then.

Điểm nhấn thu hút sự chú ý lớn nhất của đại biểu và khách tham quan tại sự kiện là các tiết mục trình diễn Then cổ do Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Văn Thọ cùng nhóm Câu lạc bộ Đồi Hoa và các nghệ nhân dân gian tiêu biểu từ Việt Nam trực tiếp thể hiện. Là những “hạt nhân di sản” đang ngày đêm giữ lửa và truyền lửa tại quê hương, các nghệ nhân đã tái hiện không gian tâm linh chân thực qua nhịp đàn Tính tẩu trầm hùng, tiếng xóc nhạc dồn dập và những điệu hát Then ngọt ngào.

Sự tương đồng về ngữ hệ Thái - Kadai, sự gần gũi về địa vực cư trú cùng những nét đồng điệu trong tâm hồn đã giúp người dân Việt Nam và Lào dễ dàng cảm nhận, thấu hiểu di sản của nhau. Qua đó, trưng bày chuyên đề không chỉ dừng lại ở việc giới thiệu một di sản văn hóa, mà còn góp phần củng cố tình hữu nghị vĩ đại, đoàn kết đặc biệt, hợp tác toàn diện và gắn kết chiến lược giữa hai Đảng, hai Nhà nước và nhân dân hai nước Việt Nam - Lào, Lào - Việt Nam anh em.

Chương trình trưng bày và trình diễn chuyên đề “Thực hành tín ngưỡng Then nhóm ngôn ngữ Tày - Thái” sẽ mở cửa phục vụ công chúng và du khách tại Trung tâm Văn hóa Việt Nam ở thủ đô Viêng Chăn đến hết ngày 19/8/2026. Trong thời gian tới, Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam và Trung tâm Văn hóa Việt Nam tại Lào khẳng định sẽ tiếp tục đẩy mạnh phối hợp với các cơ quan chuyên môn của Lào tổ chức nhiều chương trình nghiên cứu, giáo dục di sản và giao lưu văn hóa, nhằm tiếp tục gìn giữ, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống vì lợi ích của nhân dân hai nước.