Kinh ngạc loài cá tí hon leo ngược thác nước cao 15 mét

Tuy nhiên, những lời đồn này chưa bao giờ được giới khoa học xác nhận chính thức. Giờ đây, hành vi phi thường này đã được ghi hình, nghiên cứu chi tiết và công bố trên tạp chí Scientific Reports.

Loài cá này có tên khoa học là Parakneria thysi (cá shellear), sinh sống ở thượng nguồn lưu vực sông Congo. Chúng có kích thước rất nhỏ, những con tham gia leo thác chỉ dài từ 37 đến 48 mm.

Từ năm 2018 đến 2020, nhà nghiên cứu Pacifique Kiwele Mutambala từ Đại học Lubumbashi (Cộng hòa Dân chủ Congo) cùng các cộng sự đã ghi lại cảnh hàng nghìn con cá này bám chặt vào các vách đá ướt để di chuyển ngược lên thác Luvilombo cao 15 mét.

Hành trình chinh phục đỉnh thác ước tính mất gần 10 giờ đồng hồ, nhưng phần lớn thời gian là để nghỉ ngơi. Quá trình leo ngược dòng nước tiêu tốn rất nhiều năng lượng, buộc chúng phải dừng lại liên tục - đôi khi chỉ vài giây áp sát vào vách đá, hoặc nghỉ ngơi hàng giờ trên các gờ đá nằm ngang. Các nhà nghiên cứu tính toán rằng, thời gian thực sự để cá di chuyển hướng lên trên chỉ vỏn vẹn khoảng 15 phút.

Đánh giá về tổng thời gian của chuyến đi, các tác giả nghiên cứu viết: "Điều này cho thấy cá có thể cần gần trọn một ngày hoặc một đêm để hoàn toàn vượt qua thác nước".

Ngay cả khi có những trạm nghỉ, không phải con cá nào cũng hoàn thành chuyến đi. Nhiều con đã bị những tia nước bất ngờ đánh bật xuống dưới, đặc biệt là khi chúng phải di chuyển lộn ngược dưới các vách đá nhô ra.

Khả năng leo trèo ngoạn mục của loài cá này đến từ những phần nhô ra nhỏ xíu, hoạt động giống như những chiếc móc trên vây ngực và vây bụng, kết hợp cùng hệ cơ bắp phát triển vượt trội giúp chúng nâng đỡ trọng lượng cơ thể. Đáng chú ý, quan sát cho thấy chỉ những con cá dài dưới 48 mm mới có thể leo trèo. Khi phát triển lớn hơn, chúng dường như trở nên quá nặng và mất đi khả năng bám trụ trên vách thác.

Hành vi di cư ngược thác của cá shellear chỉ diễn ra vào mùa lũ, thường là cuối mùa mưa (tháng 4 và tháng 5). Dù mục đích chính xác vẫn chưa hoàn toàn rõ ràng, nhóm nghiên cứu đã đưa ra một số giả thuyết.

Một khả năng cao là những con cá này đã bị dòng nước xiết cuốn trôi khỏi môi trường sống ở thượng nguồn trong những trận mưa lớn, và chúng đang nỗ lực tìm đường trở về nhà. Bên cạnh đó, chúng cũng có thể đang cố gắng tiếp cận những khu vực thượng nguồn để tránh sự cạnh tranh thức ăn khốc liệt, hoặc để trốn chạy những kẻ săn mồi vốn tập trung đông đúc ở vùng nước hạ lưu. Dù có thể trốn thoát kẻ thù tự nhiên, loài cá tí hon này lại không thể thoát khỏi những mối đe dọa lớn hơn từ con người.

Khi tụ tập đông đúc dưới chân thác để chuẩn bị cho chuyến leo núi, chúng trở thành mục tiêu dễ dàng cho những nhóm đánh bắt cá trái phép bằng lưới chống muỗi. Thêm vào đó, ngay sau mùa di cư, dòng sông thường bị người dân chuyển hướng để phục vụ tưới tiêu nông nghiệp. Hậu quả là phần hạ lưu của con sông bị khô cạn hoàn toàn, đe dọa nghiêm trọng đến sự sinh tồn của loài.

Nhóm nghiên cứu hy vọng những hiểu biết mới này sẽ hỗ trợ công tác quản lý sông ngòi và bảo tồn sinh thái tại khu vực. Họ cũng gợi ý rằng việc phát triển du lịch sinh thái có thể là một giải pháp hữu ích để vừa bảo vệ môi trường sống, vừa nâng cao nhận thức của cộng đồng về hành vi độc đáo của loài cá này.