Tăng cường năng lực quốc gia về cảnh báo sớm và ứng phó thiên tai

Trong những năm gần đây, Việt Nam đã liên tiếp chịu tác động của nhiều thiên tai nghiêm trọng, trong đó có các cơn bão Wipha, Bualoi và Matmo, gây thiệt hại lớn về người, hạ tầng và sinh kế, đồng thời làm gián đoạn hoạt động dạy và học tại nhiều địa phương. Thực tế này cho thấy tầm quan trọng của việc tăng cường năng lực chuẩn bị, sẵn sàng ứng phó trên nhiều hệ thống, từ cộng đồng, dịch vụ công cho đến trường học.

Hội thảo đánh dấu giai đoạn triển khai dự án tại Nghệ An, với trọng tâm Khu Dự trữ Sinh quyển miền Tây Nghệ An được UNESCO công nhận, trong đó có hai xã Tương Dương và Mường Xén. Dự án sẽ tập trung vào hai mục tiêu chính: Nâng cấp hệ thống cảnh báo sớm, gần, theo thời gian thực tại các khu vực trọng điểm, có nguy cơ cao về lũ quét và sạt lở đất, đồng thời hỗ trợ cập nhật và củng cố các kế hoạch quản lý rủi ro thiên tai, các phương án ứng phó nhằm tăng cường khả năng chuẩn bị sẵn sàng ứng phó và chống chịu của cộng đồng địa phương; nâng cao năng lực sẵn sàng ứng phó của cán bộ quản lý giáo dục, nhà trường, giáo viên và học sinh nhằm bảo đảm an toàn trường học, ứng phó hiệu quả khi thiên tai xảy ra và duy trì việc học tập trong tình huống khẩn cấp.

Tại nhiều khu vực miền núi, thời gian giữa lúc xuất hiện dấu hiệu nguy hiểm và khi thiên tai xảy ra có thể rất ngắn. Hiệu quả của công tác dự báo và cảnh báo sớm vì vậy phụ thuộc vào cả năng lực dự báo, theo dõi, cảnh báo gần, theo thời gian thực, tốc độ truyền tin và khả năng chuyển thông tin thành quyết định tại chỗ.

Trong khuôn khổ Dự án, UNESCO phối hợp cùng các đối tác rà soát các kế hoạch quản lý rủi ro phòng chống thiên tai, các phương án ứng phó thiên tai; đánh giá hệ thống cảnh báo sớm, bản đồ rủi ro thiên tai hiện có; hỗ trợ xây dựng hoặc cập nhật bản đồ nguy cơ lũ quét, sạt lở đất tại hai xã thí điểm Tương Dương và Mường Xén; đồng thời nghiên cứu nâng cấp hệ thống cảnh báo sớm, trong đó bao gồm hạ tầng tại cấp tỉnh và một số khu vực trọng điểm có nguy cơ cao.

Theo kinh nghiệm của Nhật Bản được chia sẻ từ Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JICA) tại hội thảo, một hệ thống cảnh báo sớm hiệu quả cần kết nối bốn thành tố: Hiểu biết về nguy cơ, rủi ro thiên tai; theo dõi và dự báo; truyền đạt thông tin cảnh báo sớm; và năng lực sẵn sàng ứng phó. Cảnh báo chỉ phát huy tác dụng khi người dân hiểu mình đang đối mặt với nguy cơ nào, biết thời điểm cần sơ tán và có phương án di chuyển đến nơi an toàn.

Ông Jonathan Wallace Baker, Trưởng Đại diện UNESCO tại Việt Nam, phát biểu: “Một hệ thống cảnh báo sớm hiệu quả phải lấy con người làm trung tâm, được cộng đồng địa phương hiểu rõ và gắn với những hành động cụ thể. Thông qua dự án này, UNESCO mong muốn góp phần bảo đảm rằng mỗi cảnh báo đều dẫn đến hành động kịp thời, giúp giảm thiểu thiệt hại và bảo vệ cuộc sống, đặc biệt là trẻ em và những cộng đồng dễ bị tổn thương. Dự án cũng sẽ tham khảo kinh nghiệm lâu năm của Nhật Bản trong công tác chuẩn bị ứng phó thiên tai, hệ thống cảnh báo sớm và giáo dục về phòng, chống thiên tai, đồng thời điều chỉnh cho phù hợp với bối cảnh của Nghệ An".

Đảm bảo an toàn trường học là ưu tiên

Thiên tai có thể gây hư hại cơ sở vật chất trường học, gián đoạn việc học và ảnh hưởng nặng nề nhất tới trẻ em. Vì vậy, Dự án hướng tới tăng cường an toàn trường học, bảo vệ quyền được tiếp tục học tập của trẻ em và đưa trường học trở thành một phần của hệ thống chuẩn bị và ứng phó hiểm họa thiên tai ở địa phương, thay vì chỉ tập trung khắc phục các thiệt hại sau khi thiên tai xảy ra.

Tại Nghệ An, công tác phòng, chống thiên tai trong trường học đã được quan tâm triển khai. Tuy nhiên, nhu cầu hiện nay là tăng cường năng lực thực hành, chuẩn bị sẵn sàng và giúp giáo viên, học sinh vận dụng kiến thức vào những tình huống rủi ro cụ thể tại địa phương. UNESCO sẽ phối hợp với các cơ quan giáo dục và trường học để xây dựng các công cụ lập kế hoạch phòng chống thiên tai trong trường học có sự tham gia của giáo viên, học sinh và cộng đồng nhà trường; đào tạo một nhóm cán bộ và giáo viên nòng cốt, sau đó hỗ trợ một số trường trong vùng dự án triển khai thí điểm xây dựng kế hoạch phòng chống thiên tai.

Cách tiếp cận này hướng tới ba yêu cầu cụ thể: xác định rõ các mối nguy xung quanh trường học, thiết lập vai trò và quy trình ứng phó, đồng thời chuẩn bị phương án duy trì việc học trong thời gian xảy ra thiên tai hoặc phục hồi sau thiên tai.

Ông Nguyễn Văn Đệ, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Nghệ An cho biết: “Việc Chính phủ Nhật Bản thông qua UNESCO hỗ trợ triển khai dự án này tại Nghệ An có ý nghĩa hết sức thiết thực, kịp thời và nhân văn. Đây không đơn thuần là một dự án hỗ trợ kỹ thuật, mà còn là cơ hội để Nghệ An tiếp cận những kinh nghiệm tiên tiến của Nhật Bản trong quản lý rủi ro thiên tai, ứng dụng khoa học công nghệ vào cảnh báo sớm và xây dựng môi trường học tập an toàn; đồng thời góp phần hiện thực hóa mục tiêu phát triển bền vững, thích ứng với biến đổi khí hậu và bảo vệ cuộc sống của người dân.”

Ông Ito Naoki, Đại sứ Đặc mệnh Toàn quyền Nhật Bản tại Việt Nam phát biểu: “Nhật Bản là quốc gia có nhiều năm kinh nghiệm sống chung với thiên tai, từ đó tích lũy được rất nhiều bài học quý báu trong công tác giảm thiểu rủi ro, xây dựng hệ thống cảnh báo sớm và chuẩn bị ứng phó. Thông qua dự án này, phối hợp cùng UNESCO và tỉnh Nghệ An, chúng tôi rất hân hạnh được chia sẻ những kinh nghiệm này với Việt Nam. Tăng cường hệ thống cảnh báo sớm, nâng cao năng lực quản lý rủi ro thiên tai tại địa phương và bảo đảm an toàn trường học là những mục tiêu cốt lõi mà chúng tôi hy vọng sẽ góp phần bảo vệ tính mạng, nâng cao đời sống của người dân, đồng thời kiến tạo những cộng đồng bền vững, có khả năng chống chịu cao hơn trong tương lai".

Với sự hỗ trợ từ Chính phủ Nhật Bản, dự án dự kiến mang lại lợi ích trực tiếp cho khoảng 15.000 người, gồm các cơ quan và cán bộ thuộc các cơ quan liên quan trong lĩnh vực dự báo, cảnh báo và quản lý rủi ro thiên tai, người dân, học sinh, giáo viên, cán bộ quản lý trường học và cán bộ địa phương. Kết quả, công cụ và bài học từ quá trình triển khai tại Nghệ An sẽ cung cấp cơ sở tham khảo cho các địa phương khác và cho hoạt động ở cấp quốc gia.