Việc tỉnh Ninh Bình hoàn thiện hồ sơ trình Ủy ban Chương trình Ký ức Thế giới khu vực Châu Á - Thái Bình Dương (MOWCAP) xét duyệt ghi danh ma nhai núi Non Nước vào Danh mục Di sản tư liệu khu vực châu Á - Thái Bình Dương sẽ mở ra bước ngoặt quan trọng, vừa nâng tầm giá trị lịch sử của vùng đất Cố đô, vừa tạo động lực đột phá cho công tác bảo tồn di sản trong kỷ nguyên số.
Trên núi Non Nước hiện nay có 43 văn bia ma nhai là bia được khắc trên vách núi tự nhiên. Ảnh: Thùy Dung/TTXVN.
Giá trị lịch sử và nghệ thuật của "Bảo tàng thi ca Việt Nam"
Núi Non Nước là 1 trong 10 di tích quốc gia đặc biệt của tỉnh Ninh Bình. Nơi đây có hệ thống bia ma nhai phong phú, là kho tàng di sản tư liệu bằng chữ Hán và chữ Nôm khắc trên vách núi đá có niên đại trải dài từ thế kỷ XIV đến thế kỷ XX. Hệ thống ma nhai tại núi Non Nước được giới nghiên cứu mệnh danh là "Bảo tàng thi ca ngoài trời của Việt Nam". Đây là nguồn tư liệu quý, có giá trị đa diện như một bảo tàng văn chương bác học độc đáo, phản ánh chân thực đời sống chính trị, văn hóa, tư tưởng và xã hội của từng giai đoạn lịch sử trong suốt gần bảy thế kỷ.
Giá trị đặc biệt nhất của núi Non Nước chính là hệ thống ma nhai – tức các văn bản được khắc trực tiếp trên vách đá tự nhiên. Hiện nay, tại núi Non Nước còn lưu giữ 43 ma nhai. Đây là các văn bản nguyên gốc, độc bản, không thể thay thế, bao gồm: Thơ, ký, đề từ, sắc chỉ, ngự bút… được thể hiện bằng: chữ Hán, chữ Nôm, chữ Quốc ngữ. Toàn bộ hệ thống văn khắc này không tồn tại tách rời khỏi cảnh quan thiên nhiên mà hòa nhập trực tiếp với cấu trúc địa hình của núi đá. Các nghệ nhân xưa đã mài mặt đá, xử lý độ lồi lõm, lựa chọn vị trí khắc chữ, tạo bố cục hài hòa giữa thư pháp và tự nhiên. Vì vậy, ma nhai Non Nước không chỉ là tư liệu văn bản, mà còn là tác phẩm tổng hợp của văn học, thư pháp, điêu khắc, mỹ thuật cảnh quan.
Trong tổng số 43 ma nhai có 35 văn bia có ghi niên đại chính xác, văn bia được xác định có niên đại sớm nhất là bia Dục Thúy Sơn linh tế tháp ký được khắc vào niên hiệu Thiệu Phong thứ 3 (1343). Bia có niên đại muộn nhất khắc vào năm Bảo Đại thứ 9 (1934). Tác giả của hệ thống văn khắc trên núi Non Nước phần lớn là các vị vua, các bậc anh hùng, danh nhân, thi sĩ nổi tiếng nhiều thời đại như Trương Hán Siêu, Phạm Sư Mạnh, Lê Thánh Tông, Lê Hiến Tông… Ngoài ra còn có 11 bia khuyết danh không ghi đề tên tác giả.
Theo nhà nghiên cứu Trương Đình Tưởng, Chủ tịch Hội Khoa học lịch sử tỉnh Ninh Bình, đây là kho tàng đối thoại độc nhất vô nhị kéo dài suốt 7 thế kỷ giữa các bậc tinh hoa gồm vua chúa, công hầu, khanh tướng và các nhà nho, văn sĩ. Cuộc trò chuyện vĩ đại này kết nối con người với trời, đất và thiên nhiên, hoàn thiện triết lý "Tam tài" (Thiên - Địa - Nhân). Đứng trước núi non hùng vĩ, những bậc vĩ nhân đã gửi gắm vào không gian bao la toàn bộ tâm tư, tình cảm của mình đối với thời cuộc và tạo hóa. Không dừng lại ở ý nghĩa tôn giáo đơn thuần, di sản này là lời khẳng định mạnh mẽ về nhân sinh quan, thế giới quan sâu sắc cùng tư tưởng vĩ đại của những con người kiệt xuất trong lịch sử.
Bà Vũ Thanh Lịch, Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Ninh Bình cho biết, hệ thống ma nhai Non Nước phản ánh sâu sắc tiến trình giao lưu văn hóa Đông Á và Đông Nam Á. Các văn bản cho thấy sự hiện diện và dung hợp của: Nho giáo, Phật giáo, Đạo giáo, cùng tín ngưỡng bản địa Việt Nam là minh chứng tiêu biểu cho quá trình tiếp biến văn hóa trong khu vực Châu Á – Thái Bình Dương. Đặc biệt, nhiều văn bia thời Trần chứa các yếu tố ngữ âm cổ quý hiếm, từng được các học giả quốc tế sử dụng để nghiên cứu lịch sử tiếng Việt. Nhiều năm qua, núi Non Nước đã nhận được sự quan tâm của rất nhiều chuyên gia quốc tế. Năm 1912, học giả Henri Maspéro đã sử dụng tư liệu ma nhai Non Nước để nghiên cứu ngữ âm lịch sử tiếng Việt công bố trên tạp chí BFEO của Viện Viễn đông bác cổ Pháp. Điều này cho thấy giá trị học thuật quốc tế lâu dài của di sản.
Tầm nhìn quốc tế cho "cuốn sử đá" Ninh Bình
Trong nhiều thập kỷ, hệ thống ma nhai núi Non Nước chủ yếu được biết đến như một thành tố cấu thành nên Di tích quốc gia đặc biệt núi Non Nước. Nhận thức được tầm quan trọng và giá trị mang tính toàn cầu của "cuốn sử đá" này, tỉnh Ninh Bình đã chủ động chuyển chiến lược từ bảo tồn tĩnh sang phát huy động, mở đường cho hành trình đưa di sản vươn tầm quốc tế. Việc đệ trình hồ sơ lên UNESCO để ghi danh ma nhai núi Non Nước vào Danh mục Di sản tư liệu khu vực châu Á - Thái Bình Dương mang một ý nghĩa chiến lược lớn đối với Ninh Bình.
Nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nước đến tham quan, tìm hiểu về Văn khắc Hán Nôm ở núi Non Nước. Ảnh: Thùy Dung/TTXVN
Theo Tiến sĩ Vũ Thị Minh Hương, Phó Chủ tịch Ủy ban Ký ức thế giới khu vực châu Á-Thái Bình Dương, thời gian qua, Ninh Bình đã chủ động phối hợp chặt chẽ các cơ quan chuyên môn, các nhà khoa học và chuyên gia trong quá trình xây dựng hồ sơ đề cử UNESCO công nhận ma nhai núi Non Nước là Di sản tư liệu thuộc Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á-Thái Bình Dương. Hồ sơ được thực hiện theo lộ trình bài bản, khoa học, tuân thủ đầy đủ các quy định; hiện đã được trình và đang trong giai đoạn chờ xem xét trước khi được đưa ra đánh giá tại kỳ họp sắp tới của MOWCAP.
Ông Đặng Thanh Sơn, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Ninh Bình cho biết, với quan điểm "văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực phát triển", tỉnh Ninh Bình nhận thức sâu sắc rằng bảo tồn di sản để giữ gìn gốc rễ nhưng phát huy di sản là để tạo đà cho tương lai. Trong thời gian tới, các cơ quan, đơn vị trong tỉnh sẽ khẩn trương phối hợp ứng dụng công nghệ, số hóa toàn bộ hệ thống Ma nhai (bản dịch, bản dập, hình ảnh 3D) để lập kho lưu trữ khoa học, từ đó biên dịch sang các ngôn ngữ phổ biến như Anh, Pháp, Trung... nhằm tiếp cận rộng rãi tới giới nghiên cứu và công chúng quốc tế. Các sở, ngành, UBND phường Hoa Lư tăng cường các biện pháp quản lý, bảo vệ di tích quốc gia đặc biệt núi Non Nước nói chung, di sản tư liệu "Ma nhai núi Non Nước" nói riêng, thể hiện cam kết mạnh mẽ của Ninh Bình trong thực hiện nhiệm vụ bảo tồn các di sản; nâng tầm vị thế di sản thông qua các tổ chức quốc tế. Tỉnh tiếp tục phối hợp chặt chẽ với các cơ quan trung ương, các tổ chức quốc tế, các tỉnh, thành phố đã và đang có các di sản được UNESCO công nhận, đặc biệt là tổ chức UNESCO và MOWCAP trong hành trình hiện thực hóa mục tiêu đưa di sản tư liệu ma nhai núi Non Nước trở thành Di sản tư liệu khu vực Châu Á - Thái Bình Dương.
Di sản tư liệu "Ma nhai núi Non Nước" khi được MOWCAP thông qua, ghi danh sẽ biến Ninh Bình trở thành tỉnh đầu tiên của Việt Nam sở hữu đầy đủ các danh hiệu UNESCO: Di sản thiên nhiên thế giới, di sản văn hóa thế giới, Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, khu dự trữ sinh quyển thế giới, di sản tư liệu khu vực Châu Á - Thái Bình Dương, góp phần khẳng định giá trị hệ thống di sản Ninh Bình trên bản đồ cả nước và quốc tế.