Thực tế này đòi hỏi thành phố đẩy nhanh lộ trình chuyển từ chôn lấp sang công nghệ xử lý hiện đại, lấy đốt rác phát điện làm hướng đi chủ đạo nhằm giảm phát thải, khai thác nguồn năng lượng từ chất thải và thực hiện mục tiêu đến năm 2030 có trên 90% rác sinh hoạt được xử lý bằng công nghệ mới.
Xử lý rác thải tại Công ty CP - Tổng Công ty Nước - Môi trường Bình Dương (ảnh tư liệu).
Áp lực từ quy mô siêu đô thị
Việc hợp nhất TP Hồ Chí Minh với Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu đã đưa thành phố trở thành địa phương phát sinh lượng chất thải rắn sinh hoạt lớn nhất cả nước. Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường TP Hồ Chí Minh, trước khi hợp nhất, TP Hồ Chí Minh phát sinh khoảng 10.500 tấn rác mỗi ngày, Bình Dương khoảng 2.000 tấn và Bà Rịa - Vũng Tàu khoảng 1.500 tấn. Sau khi mở rộng địa giới, tổng lượng rác sinh hoạt phát sinh tăng lên khoảng 14.000 tấn/ngày, tương đương hơn 20% lượng rác sinh hoạt của cả nước.
Khối lượng chất thải gia tăng tạo áp lực lên toàn bộ hệ thống thu gom, trung chuyển và xử lý. Quy mô của một siêu đô thị mở rộng đòi hỏi năng lực xử lý cuối nguồn phải được nâng lên tương ứng, trong khi quỹ đất dành cho các khu xử lý ngày càng hạn chế.
Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường TP Hồ Chí Minh, mô hình xử lý chất thải cũng phải thay đổi theo quy mô phát triển mới. Phương thức chôn lấp được áp dụng trong nhiều năm đã bộc lộ nhiều hạn chế do tiêu tốn quỹ đất, tiềm ẩn nguy cơ ô nhiễm môi trường và phát sinh khí nhà kính. Với lượng rác khoảng 14.000 tấn/ngày, việc tiếp tục phụ thuộc vào chôn lấp sẽ không còn phù hợp.
Hiện khoảng 58,7% lượng rác sinh hoạt của thành phố vẫn được xử lý bằng chôn lấp. Khoảng cách giữa thực trạng và mục tiêu xử lý bằng công nghệ hiện đại vẫn còn khá lớn.
Theo đó, xử lý chất thải bằng công nghệ mới giúp thu hồi năng lượng để phát điện, sản xuất phân compost và tái chế nguyên liệu phục vụ sản xuất. Chất thải từ đó trở thành nguồn tài nguyên có thể khai thác thay vì chỉ là gánh nặng đối với môi trường.
Đại diện Sở Nông nghiệp và Môi trường cho rằng, định hướng này phù hợp với mô hình kinh tế tuần hoàn mà thành phố đang thúc đẩy. Phân loại rác tại nguồn, tái sử dụng, tái chế và thu hồi năng lượng sẽ tạo thành chuỗi xử lý khép kín, góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên và giảm dần tỷ lệ chôn lấp.
Thực tế, điểm nghẽn lớn nhất trong nhiều năm qua chủ yếu nằm ở cơ chế triển khai dự án. Các nhà máy đốt rác phát điện phải đáp ứng đồng thời các quy định về môi trường, xây dựng và Quy hoạch điện VIII. Sau khi các dự án được bổ sung vào Quy hoạch điện VIII cuối năm 2024 và đầu năm 2025, nhiều chủ đầu tư mới có điều kiện hoàn thiện hồ sơ và triển khai các bước đầu tư.
Những vướng mắc từng bước được tháo gỡ đang tạo tiền đề để TP Hồ Chí Minh đẩy nhanh quá trình chuyển đổi công nghệ xử lý chất thải, hướng tới mô hình quản lý hiện đại và phát triển bền vững.
Gỡ điểm nghẽn để tăng tốc các dự án điện rác
Phân loại rác để xử lý tại Công ty CP - Tổng Công ty Nước - Môi trường Bình Dương (ảnh tư liệu).
Ông Nguyễn Hồng Nguyên, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường TP Hồ Chí Minh cho biết, Nghị quyết Đại hội Đảng bộ TP Hồ Chí Minh lần thứ nhất, nhiệm kỳ 2025 - 2030 xác định mục tiêu đến năm 2030 có 90% rác thải sinh hoạt được xử lý bằng công nghệ mới. Thành phố đã xây dựng lộ trình chuyển đổi đối với toàn bộ hơn 14.000 tấn rác sinh hoạt phát sinh mỗi ngày để hiện thực hóa mục tiêu này.
Các dự án chuyển đổi từ chôn lấp sang đốt rác thu hồi năng lượng phát điện đều đã được triển khai nhưng tiến độ còn chậm. Hiện có hai dự án đang xây dựng và dự kiến đưa vào vận hành cuối năm 2026, đầu năm 2027; các dự án còn lại đang hoàn thiện các thủ tục chuẩn bị đầu tư.
Theo ông Nguyễn Hồng Nguyên, khối lượng thủ tục hành chính còn lớn, trong khi một số doanh nghiệp chưa tích cực hoàn thiện hồ sơ chuyển đổi công nghệ, làm ảnh hưởng đến tiến độ chung. Sở Nông nghiệp và Môi trường đang tăng cường đôn đốc các chủ đầu tư, đồng thời phối hợp với các sở, ngành tháo gỡ các thủ tục thuộc thẩm quyền để rút ngắn thời gian chuẩn bị đầu tư. Mục tiêu là hoàn thành các dự án trong khoảng hai đến ba năm tới.
Song hành với các nhà máy điện rác, thành phố tiếp tục đầu tư hạ tầng thu gom và trung chuyển chất thải. Theo kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn 2026 - 2030, TP Hồ Chí Minh sẽ đầu tư 62 trạm ép và trung chuyển rác; riêng năm 2026 dự kiến khởi công 12 dự án.
Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường TP Hồ Chí Minh, các thủ tục đầu tư được triển khai theo hướng thực hiện song song nhằm rút ngắn thời gian chuẩn bị. Thành phố dự kiến khởi công bốn trạm đầu tiên trong tháng 11/2026 và tiếp tục khởi công thêm bốn trạm trong tháng 12/2026. Hệ thống trung chuyển hoàn thiện sẽ góp phần nâng cao hiệu quả thu gom, giảm chi phí vận chuyển và tạo nguồn rác ổn định cho các cơ sở xử lý.
Cùng với đó, UBND TP Hồ Chí Minh vừa hoàn tất thủ tục đất đai để triển khai Nhà máy xử lý chất thải rắn sinh hoạt bằng công nghệ đốt phát điện tại xã Châu Pha. Dự án có công suất xử lý khoảng 1.000 tấn rác mỗi ngày đêm, công suất phát điện khoảng 20 MW, sử dụng công nghệ hiện đại có khả năng xử lý cả rác chưa phân loại. Nước thải sau xử lý được tuần hoàn trong nhà máy, tro xỉ được tái chế hoặc xử lý theo quy định.
Theo Phó Chủ tịch UBND TP Hồ Chí Minh Bùi Minh Thạnh, các công trình xử lý chất thải phải đáp ứng yêu cầu quản lý hiện đại, kiểm soát tốt mùi, nước rỉ rác và các tác động môi trường để phù hợp với yêu cầu phát triển của đô thị đặc biệt.
Việc đẩy nhanh các dự án điện rác cùng quá trình hoàn thiện hạ tầng thu gom, trung chuyển sẽ bổ sung năng lực xử lý chất thải cho thành phố, tạo cơ sở để giảm dần tỷ lệ chôn lấp, nâng tỷ lệ xử lý bằng công nghệ hiện đại lên trên 90% vào năm 2030 và thực hiện mục tiêu giảm phát thải.