Mỗi ngày, trên không gian mạng xuất hiện hàng triệu thông tin, video, hình ảnh và dòng trạng thái tác động trực tiếp đến nhận thức xã hội. Nhiều nội dung tích cực được lan tỏa nhanh chóng nhưng cũng có không ít thông tin sai lệch, xuyên tạc lịch sử, bóp méo sự thật, gieo rắc hoài nghi bằng những cách rất khó nhận diện. Trong khi đó, công tác tư tưởng ở nhiều nơi vẫn chủ yếu chờ sự việc xảy ra rồi mới xử lý, dữ liệu phân tán, phản ứng chậm hơn tốc độ lan truyền của mạng xã hội. Thực tế ấy cho thấy, xây dựng “hệ sinh thái tư tưởng số” là yêu cầu cấp thiết hiện nay.
Điểm nghẽn lớn nhất ở công tác tư tưởng của Đảng trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay không phải thiếu lực lượng hay thiếu quyết tâm, mà là thiếu sự kết nối. Mỗi nơi có một hệ thống dữ liệu, một nền tảng riêng. Không ít địa phương, đơn vị vẫn xử lý thông tin theo kiểu thủ công, thiếu liên thông. Có nơi khi một vụ việc “nóng” bùng lên trên mạng xã hội thì thông tin đã lan đi hằng giờ, thậm chí hằng ngày, trong khi cơ quan chức năng vẫn đang tổng hợp báo cáo theo quy trình cũ.
Mà ở môi trường số, chậm vài giờ nhiều khi đồng nghĩa với mất thế chủ động!
Không gian mạng hôm nay không chỉ đơn thuần là nơi giao tiếp, giải trí hay kinh doanh. Đó còn là mặt trận tư tưởng rất trực diện. Các thông tin sai trái, xuyên tạc cũng ngày càng tinh vi, khó nhận diện hơn, thường được ngụy trang dưới dạng “góc nhìn khác”, “phân tích đa chiều”, hay “nhân văn”, “hiểu thêm về lịch sử”. Đáng chú ý, xu hướng “xét lại lịch sử mềm” đang âm thầm tìm cách tác động tới nhận thức của một bộ phận xã hội thông qua video ngắn, phim ảnh, podcast hay các sản phẩm nghe nhìn trên mạng xã hội.
Nguy hiểm ở chỗ, nhiều nội dung không phủ nhận lịch sử một cách trực diện mà tác động vào cảm xúc để từ đó dẫn dắt, chi phối nhận thức. Như với Chiến thắng 30/4/1975, một mốc son chói lọi trong lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam, là ngày đất nước ta hoàn toàn giải phóng, chấm dứt ách thống trị của chủ nghĩa thực dân và chế độ tay sai, đưa hai miền Bắc-Nam sum họp sau bao năm chia cắt, thế nhưng các đối tượng chống phá đã tìm cách tách nỗi đau cá nhân ra khỏi bối cảnh lịch sử dân tộc, cố tình làm mờ ranh giới giữa chính nghĩa và phi nghĩa. Không ít nội dung bóp méo sự thật, cắt ghép tư liệu, thông tin sai lệch, xuyên tạc lịch sử bằng công nghệ AI, deepfake. Nếu thiếu nền tảng nhận thức vững vàng, người tiếp nhận rất dễ bị dẫn dắt từng chút một mà không nhận ra.
Nếu trước đây, nhiều nội dung sai trái chỉ xuất hiện trên một số trang web nhỏ, thì nay chỉ cần vài chục giây video trên TikTok, Facebook hay YouTube, thông tin đã có thể lan tới hàng triệu người. Trong khi đó, cách làm truyền thống chủ yếu vẫn là phát hiện muộn, xử lý sau, phản bác khi sự việc đã lan rộng. Điều đó khiến nhiều nơi rơi vào thế bị động, chạy theo sự việc.
Thông tin từ Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương mới đây đã cho thấy sự "bùng nổ" của thông tin xấu, độc. Chỉ tính riêng trong giai đoạn 2025-2026, số vụ thông tin xấu, độc trên không gian mạng đã tăng hơn 300%, trong đó hơn 70% nhắm trực tiếp vào nền tảng tư tưởng của Đảng. Báo cáo Rủi ro toàn cầu 2026 của Diễn đàn Kinh tế Thế giới đã tiếp tục xếp “thông tin sai lệch và thao túng thông tin” vào nhóm rủi ro ngắn hạn hàng đầu. Đặc biệt, AI tạo sinh và deepfake đang làm cho “cuộc chiến nhận thức” trở nên tinh vi chưa từng có.
Thực tế ấy cho thấy, công tác tư tưởng không thể tiếp tục đi sau mạng xã hội.
Yêu cầu đặt ra hiện nay là phải chuyển mạnh từ tư duy “phản ứng” sang “phát hiện sớm - phân tích sớm - định hướng sớm”. Mục tiêu đến năm 2030 là phải bảo đảm “100% chủ trương lớn được nhận diện sớm - giải thích sớm - định hướng sớm - xử lý sớm”; thời gian phản ứng với thông tin xấu, độc nghiêm trọng trên hệ thống Tuyên giáo và Dân vận phải dưới 2 giờ.
Muốn vậy, điều quan trọng trước hết là phải hình thành một hệ sinh thái tư tưởng số thống nhất, liên thông dữ liệu trong toàn hệ thống. Khi dữ liệu được kết nối đồng bộ, các trung tâm điều hành có thể theo dõi xu hướng dư luận theo thời gian thực, phát hiện sớm những vấn đề bất thường, nhận diện các chiến dịch truyền thông có dấu hiệu thao túng hoặc xuyên tạc để kịp thời định hướng. Đây cũng là lý do mục tiêu đến năm 2030 chúng ta phải hoàn thành cơ bản hệ sinh thái công tác tư tưởng số thống nhất toàn Đảng, hình thành Trung tâm điều hành thông tin tư tưởng cấp Trung ương trước năm 2028.
Trong hệ sinh thái ấy, AI không thay con người làm công tác tư tưởng mà hỗ trợ xử lý khối lượng dữ liệu khổng lồ mà con người không thể làm thủ công. Nếu không có công nghệ hỗ trợ, rất khó phát hiện sớm những xu hướng nguy hiểm đang âm thầm lan rộng. Việc “lấy AI chống AI”, làm chủ tối thiểu 5 nền tảng, công cụ AI “Make in Vietnam” phục vụ công tác tư tưởng vào năm 2030 đang là yêu cầu rất cần thiết.
Song, hệ sinh thái này không chỉ để “chống” mà còn để “xây”. Thực tế có nhiều nội dung lịch sử được kể bằng ngôn ngữ hiện đại, gần gũi và giàu cảm xúc đã tạo sức lan tỏa rất mạnh. Nhiều bộ phim, dự án hoạt hình hay các sản phẩm số về lịch sử thu hút đông đảo công chúng quan tâm, chia sẻ. Điều đó cho thấy nếu biết tận dụng công nghệ và nền tảng số, công tác tư tưởng hoàn toàn có thể đến gần hơn với người sử dụng mạng xã hội.
Vì vậy, xây dựng hệ sinh thái tư tưởng số không chỉ là đầu tư thêm phần mềm hay thiết bị. Cốt lõi là tạo ra một không gian truyền thông đủ nhanh, đủ hấp dẫn, đủ sức cạnh tranh với dòng thông tin hỗn tạp trên mạng xã hội hiện nay. Một bài viết tốt nhưng xuất hiện quá chậm nhiều khi không còn tác dụng. Một thông tin đúng nhưng thể hiện khô cứng sẽ rất khó lan tỏa. Nhưng ngược lại, một video xuyên tạc được làm sinh động, đánh mạnh vào cảm xúc lại có thể lan đi rất nhanh.
Bởi vậy, xây dựng hệ sinh thái tư tưởng số cũng đồng nghĩa với việc thay đổi tư duy truyền thông, đó là không chỉ đúng mà còn phải nhanh, không chỉ chính xác mà còn phải gần gũi, dễ tiếp cận, phù hợp với thói quen tiếp nhận thông tin của xã hội số. Quan trọng hơn, hệ sinh thái ấy phải tạo được sự liên thông thay vì tình trạng “mạnh ai nấy làm”.
Không gian mạng vận hành theo thời gian thực. Công tác tư tưởng cũng phải thay đổi theo thực tế ấy. Giữ vững nền tảng tư tưởng hôm nay không chỉ bằng những lời khẳng định đúng đắn, mà còn bằng khả năng hiện diện kịp thời, thuyết phục và chủ động trên không gian mạng.
Muốn vậy, công tác tư tưởng không thể tiếp tục đi sau.