Hang Đá Sập và cuộc trở về sau hơn nửa thế kỷ

Sau hơn nửa thế kỷ kể từ trận bom làm sập cửa hang, đến nay lực lượng tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ của Bộ Chỉ huy Quân sự thành phố Đà Nẵng đã đưa được 8 hài cốt liệt sĩ trở về với đồng đội và đất mẹ, tiếp thêm hy vọng cho những gia đình vẫn mòn mỏi chờ tin người thân.

Chạy đua với thời gian giữa lòng núi

Đến nay, lực lượng tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ của Bộ Chỉ huy Quân sự thành phố Đà Nẵng đã tìm thấy 8 hài cốt liệt sĩ tại hang Đá Sập. Kết quả ấy là dấu mốc quan trọng của Chiến dịch “500 ngày đêm” tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ, thắp lên hy vọng cho những gia đình đã chờ tin người thân suốt gần 60 năm.

Theo các nhân chứng và tài liệu lịch sử, hang Đá Sập từng là điểm tập kết lương thực, vũ khí của Trung đoàn 31, Trung đoàn Pháo binh 575 và Công ty Lương thực K600, phục vụ chiến trường Quảng Đà trong kháng chiến chống đế quốc Mỹ. Ngày 25/4/1969, một trận bom dữ dội của địch làm sập cửa hang, chôn vùi nhiều cán bộ, chiến sĩ và nhân viên thương nghiệp đang làm nhiệm vụ. Hơn nửa thế kỷ trôi qua, hiện trường gần như vẫn bị thời gian “niêm phong”. Những khối đá nặng hàng chục tấn chồng chất lên nhau, phủ kín cửa hang. Muốn tiếp cận khu vực khai quật, lực lượng làm nhiệm vụ phải đi bộ gần một giờ xuyên rừng, vượt qua những sườn núi dốc đứng và lối mòn trơn trượt.

Bên trong hang, ánh sáng chỉ đủ le lói từ những chiếc đèn pin gắn trên mũ bảo hộ. Không khí ngột ngạt, nhiều vị trí thiếu ôxy. Xen lẫn trong đất đá vẫn còn những quả đạn cối 82mm, đạn pháo 10 mm và nhiều vật liệu nổ chưa được kích hoạt, buộc mọi thao tác đều phải thực hiện với sự thận trọng tuyệt đối.

Thiếu tá Nguyễn Văn Lâm (Đội Tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ, Bộ Chỉ huy Quân sự thành phố Đà Nẵng) cho biết, địa hình hiểm trở và thời tiết thất thường là những trở ngại lớn nhất. Mỗi khi mưa lớn, nước từ trên núi dồn xuống khiến lòng hang ngập nước, đường vào hiện trường bị chia cắt. Có những ngày, tổ công tác chỉ vừa triển khai được ít giờ đã buộc phải rút ra ngoài để bảo đảm an toàn, rồi sáng hôm sau lại bắt đầu lại công việc từ đầu.

Không một máy xúc hay thiết bị cơ giới nào có thể tiếp cận được khu vực khai quật. Công việc chủ yếu được thực hiện bằng sức người với xà beng, cuốc, xẻng. Từng tảng đá được nạy lên từng chút một. Từng lớp đất được bóc tách chậm rãi. Mỗi centimet hiện trường đều được kiểm tra kỹ lưỡng vì chỉ một sơ suất nhỏ cũng có thể làm mất đi dấu tích cuối cùng của các liệt sĩ.

Đổi lại cho những ngày bám rừng là phát hiện khiến bất cứ ai có mặt cũng lặng người. Một chiếc lược nhựa đã sẫm màu đất vẫn còn nguyên nhiều chiếc răng. Bên cạnh là lọ dầu gió nhỏ, đôi dép rọ nữ, những mảnh vải dù, chiếc áo mưa, nút áo, chiếc mũ cối đã vỡ... Nửa thế kỷ trôi qua, những di vật ấy vẫn nằm cạnh chủ nhân như thể thời gian trong lòng núi đã dừng lại từ trận bom định mệnh năm ấy.

Mệnh lệnh không ghi thành văn

Trong chuyến công tác trực tiếp tại hiện trường để kiểm tra và chỉ đạo công tác tìm kiếm, Đại tá Trần Hữu Ích, Chỉ huy trưởng Bộ Chỉ huy Quân sự thành phố Đà Nẵng không chỉ đứng quan sát từ bên ngoài, mà nhiều lần trực tiếp chui vào những hốc đá sâu, hẹp để kiểm tra từng vị trí khai quật. Ngay sau đó, lực lượng quy tập phát hiện thêm một hài cốt liệt sĩ, nâng tổng số hài cốt được tìm thấy lên 8.

Nhìn những di vật vừa được đưa ra khỏi lòng đất, Đại tá Trần Hữu Ích không giấu được xúc động: “Những di vật tìm thấy đã trở thành động lực thôi thúc anh em, dù khó khăn hay hiểm nguy đến đâu cũng quyết tâm tìm cho bằng được các cô, các chú để đưa về. Chúng tôi sẽ chỉ dừng lại khi hiện trường không còn dấu vết nào cần tìm kiếm nữa.”

Là người đã tham gia cung cấp thông tin về vị trí, và tư liệu lịch sử tại hang Đá Sập, Thượng tá Lê Huy Từ, Phó Trưởng Ban liên lạc Cựu chiến binh Trung đoàn Pháo binh 575 luôn đau đáu về những đồng đội còn nằm lại trong lòng núi suốt nhiều năm. Có lúc ông từng nghĩ sẽ không bao giờ có phương tiện nào đủ sức đưa họ ra khỏi những khối đá khổng lồ đã chôn vùi họ từ năm 1969. Bởi vậy, khi nghe tin những hài cốt đầu tiên được tìm thấy, nhiều cựu chiến binh gần như thức trắng đêm.

Những cuộc điện thoại nối tiếp nhau gọi về khắp nơi để báo tin cho đồng đội và thân nhân liệt sĩ sau hàng chục năm chờ đợi. Phía sau niềm vui ấy là những ngày tháng bám rừng của lực lượng làm nhiệm vụ. Anh em trong Ban liên lạc điện thoại cho nhau không biết bao nhiêu cuộc, cho đồng ngũ, đồng đội, rồi cho các gia đình liệt sĩ, nhất là những gia đình có người thân hy sinh ở hang Đá Sập. Sự phấn khởi ấy còn thắp lên hy vọng mãnh liệt cho thân nhân các liệt sĩ từ miền Bắc xa xôi, những người đang mong mỏi một ngày rất gần sẽ được đón cha anh trở về với quê cha đất tổ.

Cuộc chạy đua ở hang Đá Sập hôm nay không chỉ với địa hình hiểm trở mà còn với thời gian. Mùa mưa miền Trung đang đến gần. Khi nước ngầm dâng cao hoặc xảy ra sạt lở, những dấu tích còn lại có thể tiếp tục bị vùi lấp, gây thêm nhiều khó khăn cho công tác tìm kiếm và giám định. Theo Đại tá Trần Hữu Ích, việc quy tập cần được triển khai khẩn trương để bảo đảm khả năng lấy mẫu sinh phẩm phục vụ xác định danh tính. Tìm được các cô, các chú về sớm ngày nào thì khả năng lấy được mẫu sinh phẩm phục vụ giám định ADN sẽ tốt ngày đó. Nếu để quá lâu, việc xác định danh tính sẽ khó khăn hơn rất nhiều. Quy tập được hài cốt nhưng không xác định được tên tuổi thì nhiệm vụ vẫn chưa trọn vẹn.

Không chỉ là nhiệm vụ của lực lượng quân đội, hành trình tìm kiếm tại hang Đá Sập còn nhận được sự đồng hành của chính quyền và người dân địa phương. Nhiều ngày qua, chính quyền xã Hà Nha tích cực phối hợp với Bộ Chỉ huy Quân sự thành phố Đà Nẵng rà soát các nguồn tư liệu, gặp gỡ cựu du kích, nhân chứng lịch sử và những người từng sinh sống, hoạt động tại khu vực để bổ sung thông tin phục vụ công tác xác minh.

Ông Mai Thanh Sang, Chủ tịch UBND xã Hà Nha thông tin, mỗi lần lực lượng quy tập đưa được một hài cốt liệt sĩ ra khỏi lòng núi, người dân địa phương đều dõi theo với niềm xúc động đặc biệt. Đối với nhiều người, đây không chỉ là kết quả của một cuộc tìm kiếm mà còn là sự tiếp nối nghĩa tình với những người đã hy sinh trên mảnh đất này.

Hành trình tại hang Đá Sập vẫn chưa dừng lại, bởi theo các nguồn tư liệu, đây là một hệ thống hang động lớn và vẫn còn những người con đã hy sinh chưa được tìm thấy. Việc đưa 8 hài cốt liệt sĩ trở về đúng vào những ngày cả nước hướng về kỷ niệm 79 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ (27/7/1947 - 27/7/2026) không chỉ là kết quả của một cuộc tìm kiếm, mà còn là sự tiếp nối đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” của dân tộc. Thành quả bước đầu ấy càng củng cố niềm tin rằng, dù thời gian có lùi xa bao lâu, dù hành trình phía trước còn nhiều gian nan, sợi chỉ đỏ của truyền thống “Đền ơn đáp nghĩa” vẫn sẽ dẫn lối để đưa tất cả các anh trở về với đồng đội, gia đình và đất mẹ.