Chú trọng mô hình liên kết '3 nhà' trong phát triển đại học đổi mới sáng tạo

Thành tố quan trọng của năng lực cạnh tranh quốc gia

Phát biểu tại hội thảo, Phó Trưởng ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương Vũ Thanh Mai nhấn mạnh, nhận thức rõ xu thế giáo dục đại học đang ngày càng trở thành một thành tố quan trọng của năng lực cạnh tranh quốc gia, Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị đã đặt ra những định hướng mang tính đột phá đối với giáo dục và đào tạo trong giai đoạn mới. Một trong những nội dung rất quan trọng của Nghị quyết là hiện đại hóa, nâng tầm giáo dục đại học; phát triển mạnh mẽ các cơ sở giáo dục đại học theo mô hình đại học đổi mới sáng tạo, đại học công nghệ thế hệ mới; tạo đột phá trong phát triển nhân lực chất lượng cao và nhân tài phục vụ sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

Trong những năm qua, giáo dục đại học Việt Nam đã đạt được nhiều kết quả đáng ghi nhận. Hoạt động nghiên cứu khoa học, công bố quốc tế, hợp tác quốc tế và tự chủ đại học đã có những bước tiến quan trọng. Một số cơ sở giáo dục đại học đã quan tâm hơn đến đổi mới sáng tạo, chuyển giao công nghệ, khởi nghiệp và chuyển đổi số.

Tuy nhiên, đặt trong tương quan với yêu cầu phát triển đất nước và so sánh với nhiều quốc gia trong khu vực, Phó Trưởng ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương nêu, vẫn còn không ít vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu và giải quyết. Ông Vũ Thanh Mai đặt vấn đề: Liệu mô hình phát triển của các cơ sở giáo dục đại học hiện nay đã thực sự phù hợp với yêu cầu của nền kinh tế số, xã hội số và kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo hay chưa? Làm thế nào để các trường đại học trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo thay vì chủ yếu thực hiện chức năng đào tạo; thu hẹp khoảng cách giữa nghiên cứu khoa học và thương mại hóa sản phẩm; hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo gắn kết giữa Nhà nước, nhà trường, doanh nghiệp và xã hội; nâng cao năng lực phát triển công nghệ lõi, công nghệ chiến lược và năng lực cạnh tranh quốc gia...

Gợi mở một số vấn đề trọng tâm, ông Vũ Thanh Mai yêu cầu các ý kiến tham luận làm rõ nội hàm và đặc trưng của mô hình đại học đổi mới sáng tạo trong điều kiện Việt Nam; nhận diện cơ hội và thách thức của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, trí tuệ nhân tạo và chuyển đổi số giáo dục đại học; đánh giá khách quan những kết quả đạt được và hạn chế, điểm nghẽn về thể chế, quản trị, nguồn lực, cơ chế tài chính, sở hữu trí tuệ và hợp tác giữa nhà trường với doanh nghiệp; việc nghiên cứu, tham khảo kinh nghiệm quốc tế để từ đó đề xuất những định hướng và giải pháp phù hợp với điều kiện thực tiễn của Việt Nam...

Theo Trung tướng, Giáo sư, Tiến sĩ Lê Minh Thái, Giám đốc Học viện Kỹ thuật quân sự, trong bối cảnh toàn cầu hóa và Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang diễn ra mạnh mẽ, mô hình đại học truyền thống đang đứng trước yêu cầu đổi mới sâu sắc. Đại học ngày nay không chỉ là nơi truyền thụ tri thức, mà còn là trung tâm sáng tạo - nơi hình thành các ý tưởng, công nghệ và giải pháp mới cho các vấn đề phát triển của quốc gia. Nghị quyết số 71-NQ/TW đã đặt ra yêu cầu xây dựng hệ thống giáo dục đại học Việt Nam theo hướng mở, hiện đại, hội nhập, trong đó đại học đổi mới sáng tạo được xác định là một định hướng quan trọng, mang tính dẫn dắt.

Giám đốc Học viện Kỹ thuật quân sự cho rằng, đổi mới sáng tạo không phải là một khái niệm trừu tượng, mà phải được cụ thể hóa bằng chiến lược phát triển, cơ chế tổ chức và các hoạt động thực tiễn. Trong những năm qua, Học viện đã từng bước hình thành các yếu tố nền tảng của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo thông qua việc xác lập rõ định hướng chiến lược phát triển khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số gắn với nhiệm vụ đào tạo nguồn nhân lực kỹ thuật chất lượng cao cho Quân đội và đất nước.

Học viện Kỹ thuật quân sự không chỉ coi nghiên cứu khoa học là nhiệm vụ thường xuyên, mà đang từng bước tiếp cận đổi mới sáng tạo như một động lực phát triển dài hạn, phù hợp với xu thế xây dựng đại học nghiên cứu và đại học đổi mới sáng tạo ở Việt Nam. Trên nền tảng đó, hoạt động nghiên cứu khoa học của giảng viên, học viên được duy trì ổn định và có chiều sâu, với sự hình thành các nhóm nghiên cứu chuyên sâu, nhóm nghiên cứu mạnh, trung tâm nghiên cứu xuất sắc cũng như việc triển khai các đề tài khoa học-công nghệ các cấp.

Vai trò mô hình hợp tác "3 nhà"

Tham luận tại hội thảo, Tiến sĩ Nguyễn Đắc Bình Minh, Phó Viện trưởng Viện Đổi mới sáng tạo Quốc gia, Bộ Khoa học và Công nghệ cho rằng, đại học đổi mới sáng tạo là mô hình giáo dục đại học hiện đại, chuyển dịch từ truyền thụ tri thức đơn thuần sang tạo ra ứng dụng tri thức, công nghệ và các giải pháp thực tiễn. Mô hình này tập trung vào khởi nghiệp, liên kết chặt chẽ với doanh nghiệp và xây dựng hệ sinh thái sáng tạo nhằm giải quyết các bài toán kinh tế - xã hội.

Để định hướng trở thành đại học đổi mới sáng tạo, Tiến sĩ Nguyễn Đắc Bình Minh đề xuất, cần thay đổi tư duy và cách làm, từ "học để kiếm việc" sang "học để tạo ra giải pháp"; cần có sự đồng hành từ nhiều phía, trong đó chú trọng mô hình nhà trường - nhà nước - nhà doanh nghiệp trở thành nền tảng quan trọng của đại học đổi mới sáng tạo để kết quả nghiên cứu không chỉ dừng ở bài báo, đề tài hay phòng nghiên cứu mà thực sự đi vào đời sống.

Cùng với đó, thay vì phụ thuộc vào học phí hoặc ngân sách, nhà trường có thể đầu tư vào các dự án khởi nghiệp, doanh nghiệp khởi nguồn (spin-off) hoặc các công nghệ do giảng viên, sinh viên phát triển và sử dụng lợi nhuận nhận lại để tái đầu tư cho nghiên cứu, hạ tầng và thế hệ sinh viên tiếp theo, thông qua quỹ đầu tư mạo hiểm; giới thiệu các mô hình cụ thể nhằm thúc đẩy thương mại hóa ý tưởng trong môi trường đại học đổi mới sáng tạo.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Đắc Bình Minh, sự thay đổi phải bắt đầu từ tư duy của những người lãnh đạo, giảng viên và người đang ngồi trong chính giảng đường. Khi dám thay đổi vai trò của mình, đại học sẽ không chỉ là nơi truyền tải tri thức, mà có thể trở thành nơi tạo ra cả tương lai của nền kinh tế tri thức Việt Nam.

Đồng quan điểm, Tiến sĩ Trần Nam Tú, Phó Cục trưởng Cục Khoa học công nghệ và Thông tin, Bộ Giáo dục và Đào tạo cho biết, hợp tác "3 nhà": nhà trường - nhà nước - nhà doanh nghiệp là định hướng chiến lược quan trọng nhằm gắn kết đào tạo, nghiên cứu khoa học với nhu cầu thực tiễn của phát triển kinh tế - xã hội, là mô hình hợp tác cùng đầu tư và nghiên cứu, phát triển.

Thông qua cơ chế này, các cơ sở giáo dục đại học có điều kiện định hướng hoạt động đào tạo và nghiên cứu theo nhu cầu của doanh nghiệp và thị trường. Doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào quá trình đặt hàng nghiên cứu, chuyển giao công nghệ và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao.

Chia sẻ một số mô hình hợp tác 3 nhà hiệu quả trên thế giới, Tiến sĩ Trần Nam Tú cho biết, ở Việt Nam, nhiều mô hình hợp tác "3 nhà" đã được triển khai nhằm gắn kết đào tạo, nghiên cứu với nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội.

Tuy nhiên, để mô hình này hợp tác hiệu quả, Tiến sĩ Trần Nam Tú cho rằng, cần tập trung giải quyết, tháo gỡ các vấn đề then chốt, cốt lõi như: Lợi ích và chi phí (cơ chế đặt hàng, sở hữu trí tuệ, phân chia lợi nhuận, thương mại kết quả, đánh giá, tôn vinh các nhà khoa học, tổ chức khoa học); yêu cầu và năng lực (hạ tầng nghiên cứu, nhân lực, hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, xây dựng niềm tin, chính sách thu hút, vai trò của nghiên cứu sinh, phát triển trung tâm đào tạo, nghiên cứu xuất sắc); chính sách về tài chính và phát triển không gian đổi mới sáng tạo (cơ chế đồng đầu tư, cơ chế đặt hàng, phát triển quỹ khoa học công nghệ, đầu tư phát triển các trung tâm đổi mới sáng tạo).

Khẳng định hợp tác giữa nhà trường - nhà nước - nhà doanh nghiệp theo mô hình “3 nhà” là một cấu phần then chốt của hệ thống đổi mới sáng tạo quốc gia, Phó Tổng Giám đốc Tập đoàn Bưu chính - Viễn thông Việt Nam (VNPT) Ngô Diên Hy chia sẻ, thực tế, VNPT đang triển khai một chiến lược hợp tác đại học - doanh nghiệp được tổ chức theo 3 trụ cột chính. Đó là: Đặt hàng nghiên cứu chiến lược thông qua các phòng thí nghiệm liên kết; đào tạo theo đặt hàng và học kỳ doanh nghiệp; vai trò chủ lực dẫn dắt theo Nghị quyết số 57-NQ/TW.

Từ góc nhìn của một doanh nghiệp nhà nước, ông Ngô Diên Hy cho rằng, vấn đề không nằm ở việc nhà nước, nhà trường hay doanh nghiệp - ai làm trung tâm, mà cần thiết kế một hệ thống vận hành 3 trụ cột cùng dịch chuyển "đồng pha". Đó là thể chế thông thoáng, đại học có năng lực thực chất để cung ứng tri thức và doanh nghiệp dám đầu tư mạo hiểm để chấp nhận rủi ro của đổi mới sáng tạo.

"Nếu các đối thoại về hợp tác “3 nhà” chuyển hóa thành kế hoạch hành động cụ thể, có chỉ số đo lường và thời hạn rõ ràng, tôi tin rằng, trong 5 năm tới, Việt Nam có thể vươn lên nhóm dẫn đầu khu vực Đông Nam Á về năng lực đổi mới sáng tạo, đúng như mục tiêu Nghị quyết 57 đã đề ra", ông Ngô Diên Hy chia sẻ.