Tổng thống Mỹ Donald Trump phát biểu tại sự kiện ra mắt Hội đồng Hòa bình bên lề Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) ở Davos, Thụy Sĩ, ngày 22/1/2026. Ảnh: THX/TTXVN
Sáng kiến này dự kiến sẽ được thể chế hóa thông qua cuộc họp khai mạc của Hội đồng Hòa bình (Board of Peace) tại Washington ngày 19/2. Cuộc họp quy tụ 27 quốc gia ký kết, phần lớn đến từ Trung Á, Nam Caucasus, khu vực Biển Đen mở rộng cùng một số nước Trung Đông và Nam Á.
Phát biểu tại hội thảo do Viện New Lines tổ chức ngày 10/2 ở Washington, ông Ariel Cohen, chuyên gia cao cấp của tổ chức Hội đồng Đại Tây Dương, cho rằng một vành đai các quốc gia thân Mỹ đang dần hình thành trên thực tế, kéo dài từ Morocco đến Kazakhstan. Ông mô tả cấu trúc này là một “Vành đai to đẹp” (Big Beautiful Belt), cách gọi mang tính hình tượng để nhấn mạnh sự nổi lên của một liên kết địa chính trị mới tại trung tâm Á - Âu, đồng thời nhận định đây là một thực tế địa chính trị mới.
Theo kế hoạch, Hội đồng Hòa bình trước mắt sẽ thảo luận về tái thiết Gaza, song nhiều khả năng sẽ mở rộng sang các điểm nóng khác. Phó Tổng thống Mỹ JD Vance cho biết cơ chế này có thể trở thành một mô hình mới nhằm kiến tạo và duy trì hòa bình trong thế kỷ 21.
Diễn biến này đánh dấu 6 tháng tăng cường tiếp xúc của Chính quyền Tổng thống Trump với khu vực trung tâm Á - Âu. Tháng 8/2025, Tổng thống Donald Trump đã chủ trì cuộc gặp giữa lãnh đạo Armenia và Azerbaijan tại Washington. Tháng 11/2025, Nhà Trắng tổ chức hội nghị C5+1 đầu tiên với nguyên thủ năm quốc gia Trung Á gồm Kazakhstan, Kyrgyzstan, Tajikistan, Turkmenistan và Uzbekistan.
Vừa qua, ông JD Vance trở thành phó tổng thống Mỹ đương nhiệm đầu tiên thăm Armenia kể từ khi nước này độc lập, đồng thời tới Azerbaijan. Động thái được xem là một trong những tiếp xúc cấp cao nhất của Washington với Baku kể từ năm 2008.
Giới phân tích nhận định thời điểm hiện tại tạo ra khoảng trống quyền lực thuận lợi cho Mỹ. Nga đang tập trung vào chiến sự tại Ukraine, trong khi Iran đối mặt bất ổn nội bộ. Ông Kamran Bokhari, lãnh đạo cấp cao tại Viện New Lines, cho rằng đây là lần đầu tiên trong lịch sử Mỹ bước sâu vào trung tâm Á - Âu.
Tuy nhiên, các cường quốc tầm trung trong khu vực như Kazakhstan, Uzbekistan, Thổ Nhĩ Kỳ và Azerbaijan ngày càng thể hiện mong muốn tự đảm nhận vai trò an ninh khu vực thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào Washington. Xu hướng này phù hợp với Chiến lược Quốc phòng Mỹ năm 2026, trong đó nhấn mạnh vào vai trò của đối tác thay vì phụ thuộc.
Yếu tố hậu cần và kinh tế là động lực chính của chiến lược mới. Tại cuộc đàm phán Armenia - Azerbaijan hồi tháng 8, Tổng thống Donald Trump đề xuất phát triển hành lang dài 32 km nối Azerbaijan lục địa với vùng lãnh thổ tách biệt Nakhchivan qua Armenia, đặt tên là Hành lang Trump vì Hòa bình và Thịnh vượng Quốc tế (TRIPP). Tuyến đường này sẽ kết nối với Hành lang Trung tâm, tuyến vận tải xuyên Caspi, tạo lộ trình nối Trung Quốc với châu Âu mà không đi qua Nga hay Iran.
Đại sứ Kazakhstan tại Mỹ, ông Magzhan Ilyassov, cho biết thời gian vận chuyển từ miền Tây Trung Quốc đến Biển Đen đã giảm từ hơn 40 ngày xuống còn khoảng 14 ngày nhờ cải thiện hạ tầng và thủ tục hải quan. Ông nhận định tầm quan trọng của tuyến vận tải sẽ gia tăng khi Mỹ tìm cách bảo đảm nguồn cung khoáng sản chiến lược từ Trung Á.
Một số cựu quan chức Mỹ cho rằng Washington trước đây đã đầu tư chưa tương xứng vào khu vực giáp Nga, Trung Quốc và Iran. Việc Chính quyền Tổng thống Trump thúc đẩy tiếp cận toàn diện cả về địa chính trị lẫn địa kinh tế được đánh giá là bước đi có tính toán.
Vành đai từ Morocco đến Kazakhstan được dự báo sẽ cạnh tranh trực tiếp với sáng kiến Vành đai và Con đường của Trung Quốc. Bắc Kinh lâu nay tìm cách gắn kết kinh tế Trung Á với Hành lang Kinh tế Trung Quốc - Pakistan (CPEC), mạng lưới dài khoảng 3.000 km nối cảng Gwadar ở biển Arab với khu tự trị Tân Cương.
Tuy nhiên, một số chuyên gia cho rằng Mỹ không nên tìm cách ngăn cản các dự án của Trung Quốc, bởi nhiều quốc gia Trung Á vẫn mong muốn hợp tác với Bắc Kinh. Thay vào đó, Washington cần cung cấp các tuyến thay thế khả thi, qua đó giúp các nước trong khu vực có thêm lựa chọn và giảm nguy cơ bị gây sức ép.
Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược gia tăng, sáng kiến nhằm tạo ra một vành đai liên kết các quốc gia thân Mỹ trải dài từ Bắc Phi qua Trung Đông đến Trung Á phản ánh nỗ lực của Washington nhằm tái định vị vai trò tại trung tâm lục địa Á - Âu, đồng thời định hình một cấu trúc hợp tác mới dựa trên lợi ích về hậu cần, năng lượng và khoáng sản chiến lược.