Bộ trưởng Ngoại giao các nước ASEAN dự lễ khai mạc AMM-59. Ảnh: TTXVN phát
Theo tờ The Straits Times, các ngoại trưởng ASEAN đang thúc đẩy một loạt đề xuất mới nhằm tạo chuyển biến cho nỗ lực giải quyết khủng hoảng Myanmar, trong đó có việc xây dựng bộ tiêu chí đánh giá tiến triển cụ thể và xem xét bổ nhiệm đặc phái viên với nhiệm kỳ dài hơn thay vì luân phiên hằng năm.
Các đề xuất được đưa ra trong phiên tham vấn không chính thức mở rộng về Myanmar bên lề Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN lần thứ 59 tại Manila (Philippines) ngày 21/7. Theo Ngoại trưởng Philippines Ma. Theresa Lazaro, những nội dung này sẽ tiếp tục được các quan chức cấp cao hoàn thiện trước khi trình lên các nhà lãnh đạo ASEAN tại hội nghị cấp cao vào tháng 11.
Động thái mới diễn ra sau cuộc họp không chính thức tại Bangkok hôm 12/7, đánh dấu lần đầu tiên kể từ cuộc đảo chính quân sự năm 2021, gần như toàn bộ ngoại trưởng ASEAN có cuộc trao đổi trực tiếp với Ngoại trưởng Myanmar Than Swe.
Hướng tới cơ chế đánh giá cụ thể hơn
Tại Manila, các bộ trưởng đã xem xét lại các sáng kiến được đưa ra ở Bangkok, trong đó nổi bật là việc xây dựng một khuôn khổ chung để đánh giá mức độ tiến triển của Myanmar trong thực hiện Đồng thuận 5 điểm, đồng thời nghiên cứu khả năng bổ nhiệm một đặc phái viên có nhiệm kỳ dài hơn nhằm bảo đảm tính liên tục trong các nỗ lực hòa giải.
Bà Lazaro, đồng thời là Đặc phái viên của Chủ tịch ASEAN về Myanmar, cho biết các quan chức cấp cao đã được giao nhiệm vụ nghiên cứu kỹ lưỡng để hoàn thiện các đề xuất trước khi trình lên lãnh đạo khu vực.
Bên cạnh đó, Brunei cũng đề xuất thành lập một đơn vị chuyên trách trong Ban Thư ký ASEAN nhằm hỗ trợ hoạt động của đặc phái viên. Tuy nhiên, các vấn đề liên quan đến kinh phí và cơ chế vận hành vẫn cần tiếp tục được thảo luận.
Các cuộc trao đổi diễn ra trong bối cảnh ngoại trưởng ASEAN nhóm họp tại Manila trước thềm các hội nghị với những đối tác lớn như Mỹ, Trung Quốc và Nga, giữa lúc cạnh tranh địa chính trị gia tăng, căng thẳng trên Biển Đông kéo dài và nhiều điểm nóng xung đột từ Myanmar đến Trung Đông vẫn chưa hạ nhiệt.
ASEAN khẳng định vẫn bám sát Đồng thuận 5 điểm
Sau cuộc họp tại Bangkok, đã xuất hiện nhiều suy đoán rằng ASEAN có thể đang nới lỏng lập trường đối với chính quyền quân sự Myanmar sau nhiều năm bế tắc ngoại giao. Tuy nhiên, bà Lazaro khẳng định các cuộc thảo luận không đồng nghĩa với việc ASEAN từ bỏ Đồng thuận 5 điểm được thông qua năm 2021 sau cuộc đảo chính tại Myanmar.
Khi được hỏi về việc Quốc hội Myanmar từng bác bỏ Đồng thuận 5 điểm, bà Lazaro cho biết Ngoại trưởng Than Swe đã phủ nhận cách diễn giải này trong cuộc họp tại Bangkok. Theo bà, phía Myanmar khẳng định Đồng thuận 5 điểm vẫn còn hiệu lực và cho rằng những nghị quyết trước đó của Quốc hội không còn giá trị thực tế.
Thay vì thay đổi định hướng, ASEAN hiện đang xây dựng một văn bản không chính thức nhằm xác định rõ thế nào là "tiến triển có thể chứng minh được" ở Myanmar, qua đó tạo cơ sở thống nhất để các nước thành viên đánh giá tình hình trong thời gian tới.
Theo tuyên bố của Bộ Ngoại giao Singapore ngày 21/7, Ngoại trưởng Vivian Balakrishnan cùng các đồng cấp ASEAN đã tái khẳng định cam kết thực hiện Đồng thuận 5 điểm, đồng thời kêu gọi Myanmar có những bước đi cụ thể và có thể đo lường được, bao gồm chấm dứt hoàn toàn bạo lực, trả tự do cho toàn bộ tù nhân chính trị và bảo đảm hoạt động viện trợ nhân đạo được triển khai an toàn, không bị cản trở trên toàn lãnh thổ Myanmar.
Các bộ trưởng cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của đối thoại mang tính xây dựng giữa tất cả các bên liên quan nhằm hướng tới một giải pháp hòa bình và bền vững cho cuộc khủng hoảng.
Ngoài vấn đề Myanmar, hội nghị còn thảo luận về diễn biến tại Trung Đông và tái khẳng định tầm quan trọng của việc tuân thủ luật pháp quốc tế, đặc biệt là Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển năm 1982 (UNCLOS), cũng như bảo đảm quyền tự do hàng hải, hàng không và lưu thông an toàn qua các tuyến hàng hải quốc tế như eo biển Malacca và Singapore.
Tìm cách tăng hiệu quả cho nỗ lực hòa bình
Đồng thuận 5 điểm của ASEAN kêu gọi chấm dứt ngay lập tức mọi hành vi bạo lực, thúc đẩy đối thoại giữa các bên, bổ nhiệm đặc phái viên làm trung gian hòa giải, cung cấp viện trợ nhân đạo và bảo đảm đặc phái viên được tiếp cận tất cả các bên liên quan.
Tuy nhiên, sau hơn 5 năm triển khai, kế hoạch này vẫn chưa đạt được kết quả đáng kể. Giao tranh vẫn tiếp diễn trên nhiều khu vực của Myanmar, trong khi quân đội nước này tiếp tục tiến hành các cuộc không kích bất chấp nhiều lời kêu gọi chấm dứt bạo lực từ ASEAN. Myanmar cũng vẫn bị loại khỏi các cuộc họp chính trị cấp cao của ASEAN do thiếu tiến triển trong thực hiện Đồng thuận 5 điểm.
Giới phân tích nhận định những đề xuất mới phản ánh nỗ lực điều chỉnh phương thức triển khai của ASEAN thay vì thay đổi hoàn toàn chính sách đối với Myanmar. Bà Sharon Seah, nghiên cứu viên cao cấp tại Viện ISEAS - Yusof Ishak (Singapore), cho rằng ASEAN vẫn lấy Đồng thuận 5 điểm làm nền tảng, đồng thời duy trì các kênh đối thoại với chính quyền hiện nay của Myanmar. Nếu không có sự thay đổi lớn về chính sách, ASEAN nhiều khả năng sẽ tiếp tục yêu cầu chấm dứt ngay bạo lực, mở rộng tiếp cận nhân đạo và bảo đảm đặc phái viên được gặp gỡ tất cả các bên tham gia xung đột.