Pakistan có thể đưa Mỹ và Iran trở lại bàn đàm phán?

Theo truyền thông Qatar, chưa đầy một tháng sau khi thoả thuận được ký kết, Bộ Ngoại giao Pakistan liên tiếp ra hai tuyên bố bày tỏ quan ngại sâu sắc trước việc căng thẳng Mỹ - Iran gia tăng trở lại, làm dấy lên nghi ngại về khả năng duy trì bản ghi nhớ mà Islamabad góp phần thúc đẩy.

Sáng 13/7, Mỹ tiến hành thêm một đợt tấn công nhằm vào Iran. Đáp lại, Tehran phóng tên lửa và thiết bị bay không người lái nhằm vào một số quốc gia Arab và vùng Vịnh mà nước này cho rằng đang cho phép Mỹ sử dụng các căn cứ quân sự.

Chỉ vài giờ sau, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei cho biết Pakistan, Qatar và Oman vẫn tiếp tục duy trì các nỗ lực trung gian. Tuy nhiên, ông cũng khẳng định Iran sẽ tiếp tục có phản ứng trước những gì Tehran cho là phía Mỹ chưa thực hiện đầy đủ các cam kết trong Biên bản ghi nhớ.

Đến nay, các hoạt động ngoại giao vẫn chưa giúp hạ nhiệt xung đột, dù Pakistan tiếp tục duy trì các cuộc tiếp xúc với các bên liên quan.

Ngày 12/7, Phó Thủ tướng kiêm Ngoại trưởng Pakistan Ishaq Dar đã điện đàm với Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi, nhấn mạnh đối thoại và ngoại giao vẫn là “con đường khả thi duy nhất” để giải quyết khủng hoảng.

Trước đó, Thủ tướng Shehbaz Sharif cũng trao đổi với Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian, cảnh báo những thành quả đạt được sau nhiều nỗ lực ngoại giao đang đứng trước nguy cơ bị xói mòn. Trong khi đó, ông Dar cũng điện đàm với Ngoại trưởng Saudi Arabia Faisal bin Farhan Al Saud.

Theo nhiều nhà phân tích, câu hỏi đặt ra hiện nay là liệu Pakistan, cũng như các bên trung gian khác như Qatar, còn đủ khả năng đưa Washington và Tehran trở lại bàn đàm phán trong bối cảnh lòng tin giữa hai bên tiếp tục suy giảm.

Thỏa thuận liên tiếp đối mặt thử thách

Đây là lần thứ ba kể từ sau thỏa thuận ngừng bắn ngày 8/4 mà tiến trình hòa dịu giữa Mỹ và Iran đứng trước nguy cơ đổ vỡ.

Ngay sau thỏa thuận đầu tiên, các cuộc đối thoại do Pakistan làm trung gian rơi vào bế tắc, kéo theo các biện pháp đối đầu trên thực địa giữa hai bên liên quan đến hoạt động hàng hải tại eo biển Hormuz.

Đến giữa tháng 6, sau khi bản ghi nhớ được ký kết, Iran đã tiến hành các biện pháp đối với một số tàu thuyền mà nước này cho rằng đi qua eo biển Hormuz không đúng quy định, khiến căng thẳng tiếp tục gia tăng.

Theo các nhà quan sát, những diễn biến liên quan đến các tàu chở dầu trong tuần qua đã đẩy tình hình lên một nấc thang mới.

Giới chức Iran cho biết các cuộc không kích gần đây đã ảnh hưởng tới nhiều địa phương, gây thương vong và làm hư hại một số công trình hạ tầng, trong đó có tuyến giao thông kết nối Iran với Trung Á và Trung Quốc.

Căng thẳng cũng tác động tới Qatar - một bên trung gian khác trong tiến trình hòa giải. Theo Bộ Nội vụ Qatar, các mảnh vỡ từ hoạt động đánh chặn sau vụ tấn công bằng tên lửa và thiết bị bay không người lái ngày 12/7 đã khiến ba người bị thương, trong đó có một trẻ em.

Trong khi đó, Bộ Ngoại giao Iran cáo buộc Washington không thực hiện đầy đủ các nội dung đã thống nhất trong Biên bản ghi nhớ, viện dẫn các hoạt động quân sự và những diễn biến liên quan đến hạ tầng giao thông cũng như tàu cá.

Người phát ngôn Esmaeil Baghaei khẳng định Iran đã thực hiện các cam kết với thiện chí, song cho rằng khi phía bên kia không thực hiện nghĩa vụ thì Tehran cũng sẽ có cách tiếp cận tương ứng.

Vai trò trung gian nhưng dư địa còn hạn chế

Kể từ khi xung đột bùng phát cuối tháng 2, Pakistan luôn nỗ lực duy trì vai trò trung gian.

Islamabad đã tổ chức các cuộc tiếp xúc giữa quan chức Mỹ và Iran hồi tháng 4 - cuộc gặp trực tiếp đầu tiên giữa hai bên sau nhiều thập niên. Lãnh đạo quân đội và giới chức cấp cao Pakistan cũng nhiều lần tới Tehran nhằm thúc đẩy đối thoại.

Đến tháng 6, Pakistan tiếp tục góp phần hoàn tất Biên bản ghi nhớ được lãnh đạo Mỹ, Iran và Pakistan ký kết. Văn kiện sau đó cũng được đưa ra thảo luận tại Hội nghị Burgenstock ở Thụy Sĩ.

Tuy nhiên, theo nhiều chuyên gia, Islamabad có vai trò tạo thuận lợi cho đối thoại nhưng chưa có đủ đòn bẩy để bảo đảm các cam kết được thực thi.

Ông Javad Heiran-Nia, Giám đốc Nhóm Nghiên cứu Vùng Vịnh thuộc Trung tâm Nghiên cứu Khoa học và Nghiên cứu Chiến lược Trung Đông tại Tehran, cho rằng: Bản ghi nhớ chủ yếu mang tính chất tạo khoảng lặng để chấm dứt giao tranh và khôi phục hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz, thay vì giải quyết tận gốc những bất đồng giữa hai nước”.

Theo ông, Iran coi Hormuz là lợi ích chiến lược cốt lõi và sẵn sàng bảo vệ lập trường của mình.

Ông cũng nhận định các bên trung gian sẽ khó tạo bước đột phá nếu không xuất hiện thay đổi đáng kể trong tương quan giữa Washington và Tehran.

Đồng quan điểm, bà Dania Thafer, Giám đốc điều hành Diễn đàn Quốc tế vùng Vịnh tại Doha, cho rằng không gian hành động của Pakistan đang thu hẹp khi cả Mỹ và Iran đều giữ lập trường cứng rắn hơn đối với vấn đề Hormuz.

Theo bà, Islamabad hiện khó có thể tạo chuyển biến đáng kể khi hai bên vẫn ưu tiên các biện pháp gây sức ép thay vì đối thoại.

Tuy nhiên, ông Qamar Cheema, Giám đốc Viện Sanober tại Islamabad, cho rằng Pakistan vẫn giữ được lợi thế riêng nhờ duy trì các kênh liên lạc với cả Washington và Tehran.

Theo ông, chính sự tin cậy của hai bên đối với Pakistan là yếu tố giúp Islamabad tiếp tục đóng vai trò cầu nối mỗi khi tiến trình đối thoại gặp trở ngại.

Nhiều kênh hòa giải nhưng triển vọng còn bỏ ngỏ

Dù vậy, Pakistan không phải là kênh trung gian duy nhất. Theo ông Heiran-Nia, Iran từ sớm đã tách vấn đề eo biển Hormuz khỏi khuôn khổ hòa giải do Pakistan thúc đẩy, bởi Tehran coi đây chủ yếu là vấn đề cần trao đổi trực tiếp với Oman.

Sau đó, Iran và Oman đã tiến hành các cuộc tiếp xúc riêng. Tuy nhiên, theo chuyên gia này, nhiều yếu tố đã khiến tiến trình này chưa đạt kết quả như kỳ vọng.

Ông cũng cho rằng những diễn biến mới tại Qatar có thể tạo thêm sức ép đối với vai trò trung gian của Doha, dù hiện chưa có dấu hiệu nước này rút khỏi tiến trình hòa giải.

Trong khi đó, ông Mustafa Hyder Sayed, Giám đốc điều hành Viện Pakistan - Trung Quốc, nhận định các nước Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh (GCC) đang đứng trước bài toán cân bằng lợi ích khi vừa muốn duy trì quan hệ ổn định với Iran, vừa tiếp tục hợp tác an ninh với Mỹ.

Ở một diễn biến khác, Israel - quốc gia không tham gia Bản ghi nhớ - vẫn tiếp tục các hoạt động quân sự tại Liban, điều mà Tehran cho là không phù hợp với tinh thần của thỏa thuận.

Tương lai phụ thuộc vào vấn đề Hormuz

Sau một tuần căng thẳng leo thang, bất đồng cốt lõi giữa Mỹ và Iran vẫn chưa thay đổi.

Hai bên tiếp tục khác biệt trong cách nhìn về quyền kiểm soát và cơ chế quản lý hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz.

Iran cho rằng bản ghi nhớ trao cho nước này vai trò quản lý hoạt động lưu thông qua tuyến đường biển này, trong khi Mỹ không đồng tình với cách diễn giải đó.

Theo ông Heiran-Nia, trước khi xung đột leo thang, các bên từng xem xét phương án để tàu thương mại phối hợp với cả Iran và một quốc gia Arab vùng Vịnh khi đi qua Hormuz, qua đó tạo cơ sở để mỗi bên đều có thể tuyên bố đạt được một mức độ đồng thuận nhất định. Tuy nhiên, tiến trình này đã bị gián đoạn trước khi đạt kết quả.

Theo đánh giá của ông, diễn biến hiện nay cho thấy các bên đang ưu tiên tạo lợi thế trên thực địa hơn là thúc đẩy đối thoại, dù nguy cơ tính toán sai lầm vẫn hiện hữu.

Trong khi đó, bà Thafer cho rằng cả Mỹ và Iran hiện vẫn chưa chính thức từ bỏ bản ghi nhớ. Theo bà, việc Tehran tiếp tục viện dẫn văn kiện này để phản đối các hành động của Washington cho thấy thỏa thuận vẫn còn giá trị về mặt hình thức và vẫn để ngỏ khả năng nối lại đối thoại.

Bà nhận định triển vọng của Biên bản ghi nhớ sẽ phụ thuộc vào việc hai bên xử lý bất đồng liên quan đến eo biển Hormuz như thế nào trong thời gian tới.

Về phần mình, ông Cheema cho rằng kết quả cuối cùng sẽ phụ thuộc chủ yếu vào các quyết định của chính các bên liên quan. Theo ông, chừng nào lập trường của các bên còn khác biệt đáng kể thì các nỗ lực trung gian vẫn sẽ tiếp tục, song khả năng đạt được một thỏa thuận bền vững sẽ còn đối mặt nhiều thách thức.