Nắng nóng gay gắt- Thước đo sức chống chịu ở châu Âu

Đợt nắng nóng tiếp tục gióng lên hồi chuông cảnh báo về tác động ngày càng nghiêm trọng của biến đổi khí hậu, cho thấy châu Âu đang bước vào một "trạng thái bình thường mới", khi các hiện tượng nhiệt cực đoan xuất hiện với tần suất và cường độ ngày càng lớn. Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), đợt nắng nóng kỷ lục đang ảnh hưởng tới châu Âu mới chỉ là "cuộc diễn tập" cho những mùa Hè khắc nghiệt hơn trong tương lai, khi "Lục địa Già" hiện là khu vực có tốc độ nóng lên nhanh nhất thế giới, với mức tăng nhiệt độ cao gấp hơn hai lần mức trung bình toàn cầu.

Không còn là bất thường

Nguyên nhân trực tiếp của đợt nắng nóng hiện nay là hiện tượng "vòm nhiệt" (Heat Dome), khi một vùng áp cao giữ khối không khí nóng trong nhiều ngày liên tiếp, khiến nhiệt độ tiếp tục tăng.
Tuy nhiên, các nhà khoa học cho biết, đây chỉ là tác nhân trước mắt. Sự kết hợp giữa các dao động khí hậu tự nhiên như El Niño và xu hướng nóng lên toàn cầu do phát thải khí nhà kính mới là nguyên nhân khiến các đợt nắng nóng ngày càng cực đoan.

Tác động của nắng nóng không còn dừng ở lĩnh vực khí tượng mà lan rộng sang toàn bộ đời sống kinh tế - xã hội. Trường học phải điều chỉnh lịch học, nhiều hoạt động văn hóa, thể thao ngoài trời bị hủy hoặc hoãn; hệ thống giao thông và điện lực chịu áp lực lớn khi nhu cầu sử dụng điện tăng mạnh và hạ tầng không còn phù hợp với nền nhiệt mới.

Nắng nóng cũng làm gia tăng nguy cơ cháy rừng tại Hy Lạp, Italy và Tây Ban Nha, đe dọa khu dân cư, ngành du lịch và các hoạt động kinh tế. Theo Allianz Trade, cứ mỗi khi nhiệt độ tăng thêm 1 độ C trên ngưỡng 30 độ C, năng suất lao động giảm khoảng 3%, trong khi chi phí năng lượng tăng 1,2%. Một nghiên cứu của Bộ Lao động Đức ước tính một ngày nắng nóng cực đoan có thể gây thiệt hại khoảng 431 triệu euro, còn Allianz Trade dự báo tổng thiệt hại tại các nền kinh tế lớn của châu Âu có thể vượt 600 tỷ USD vào năm 2030 nếu xu hướng hiện nay tiếp diễn.

Tuy nhiên, hậu quả nghiêm trọng nhất vẫn là sức khỏe con người. WHO gọi nắng nóng là "kẻ giết người thầm lặng", bởi phần lớn các trường hợp tử vong không do sốc nhiệt trực tiếp mà do các bệnh nền trở nặng trong điều kiện nhiệt độ cao. Khoảng 191 triệu người tại châu Âu đã phải sống trong điều kiện nhiệt độ từ 35 độ C trở lên trong các đợt nắng nóng gần đây. Khoảng 4.400 người đã tử vong tại châu Âu liên quan đợt nắng nóng này, riêng tại Pháp là hơn 1.000 ca, chủ yếu ở người cao tuổi. Trẻ em, phụ nữ mang thai và lao động ngoài trời cũng là những nhóm chịu rủi ro cao, trong khi nhiệt độ cực đoan còn làm gia tăng các vấn đề về sức khỏe tâm thần và nguy cơ lây lan một số bệnh truyền nhiễm.

Thích ứng để sống chung

Nếu trước đây các quốc gia châu Âu chủ yếu tập trung ứng phó mỗi khi nắng nóng xảy ra, thì nay nhiều nước đã chuyển sang chiến lược thích ứng dài hạn, coi các đợt nhiệt cực đoan là một phần của trạng thái khí hậu mới. Nhiều nước châu Âu hiện không còn coi chống nóng chỉ là nhiệm vụ của ngành khí tượng hay y tế, mà đưa thích ứng nhiệt cực đoan trở thành một phần trong chính sách phát triển đô thị và kinh tế. Từ quy hoạch giao thông, tiêu chuẩn xây dựng, thiết kế trường học, bệnh viện đến chính sách lao động và bảo hiểm đều từng bước được điều chỉnh để phù hợp với điều kiện khí hậu mới. Đây được xem là bước chuyển từ tư duy "ứng phó với thiên tai" sang "quản trị rủi ro khí hậu".

Sau đợt nắng nóng lịch sử năm 2003 khiến hàng chục nghìn người thiệt mạng, Pháp đã xây dựng Kế hoạch Quốc gia ứng phó nắng nóng (Plan Canicule), kết hợp hệ thống cảnh báo nhiều cấp với các biện pháp bảo vệ nhóm dễ tổn thương. Các địa phương duy trì cơ chế đăng ký và theo dõi người cao tuổi, người khuyết tật và các nhóm dễ bị tổn thương để chủ động hỗ trợ khi xảy ra nắng nóng kéo dài. Bệnh viện, viện dưỡng lão và cơ sở y tế đều có quy trình ứng phó riêng, trong khi hàng trăm trung tâm làm mát công cộng được mở cửa miễn phí để người dân tránh nóng.

Song song với các biện pháp khẩn cấp, nhiều thành phố đang điều chỉnh quy hoạch đô thị nhằm giảm tác động của hiệu ứng đảo nhiệt. Paris, Madrid và Athens mở rộng diện tích cây xanh, tăng không gian mặt nước, xây dựng các "đảo mát", sử dụng vật liệu phản xạ nhiệt cho đường phố và công trình công cộng, đồng thời bổ sung mái xanh, tường xanh và hệ thống che nắng tại các khu vực tập trung đông người. Mục tiêu không chỉ là giảm nhiệt độ tức thời mà còn nâng cao khả năng chống chịu của đô thị trước các đợt nắng nóng kéo dài.

Thị trường lao động cũng đang thích ứng. Nhiều quốc gia cho phép doanh nghiệp điều chỉnh giờ làm, chuyển thời gian làm việc sang sáng sớm hoặc chiều tối, thậm chí tạm dừng các hoạt động ngoài trời khi nhiệt độ vượt ngưỡng nguy hiểm. Một số ngành như xây dựng, giao thông và dịch vụ công cộng được ban hành hướng dẫn riêng nhằm giảm nguy cơ say nắng và tai nạn lao động.

Cùng với đó, các nước tăng cường đầu tư cho hệ thống cảnh báo sớm, ứng dụng dữ liệu khí tượng và trí tuệ nhân tạo để dự báo sớm các đợt nhiệt cực đoan, giúp chính quyền và người dân chủ động chuẩn bị. Nhiều thành phố cũng xây dựng bản đồ các điểm tránh nóng, bổ sung vòi nước công cộng, tăng diện tích không gian xanh và cải thiện khả năng tiếp cận của người dân với các dịch vụ y tế trong thời gian nắng nóng.

Theo các chuyên gia, những giải pháp trên giúp giảm đáng kể thiệt hại về người và kinh tế, nhưng chỉ là một phần của quá trình thích ứng. Về lâu dài, cắt giảm phát thải khí nhà kính vẫn là giải pháp căn cơ nhằm hạn chế tốc độ nóng lên toàn cầu và giảm tần suất các hiện tượng thời tiết cực đoan.

Kinh nghiệm của châu Âu cho thấy thích ứng với biến đổi khí hậu không còn là giải pháp tình thế mà đã trở thành một nội dung trong chiến lược phát triển. Điều đó đặc biệt có ý nghĩa đối với Việt Nam, khi các đợt nắng nóng cực đoan xuất hiện ngày càng thường xuyên trong bối cảnh đô thị hóa nhanh và hiệu ứng đảo nhiệt gia tăng.

Bài học đặt ra không chỉ là nâng cao năng lực cảnh báo sớm, mà còn cần tích hợp yếu tố khí hậu vào quy hoạch đô thị, phát triển hạ tầng, tổ chức lao động, chăm sóc sức khỏe cộng đồng và mở rộng không gian xanh. Khi nắng nóng cực đoan dần trở thành "bình thường mới", khả năng thích ứng sẽ là thước đo sức chống chịu của mỗi quốc gia trước biến đổi khí hậu.