Quang cảnh cảng hàng hóa tại California, Mỹ. Ảnh: THX/TTXVN
Như đã biết, ngày 24/7/2026 theo giờ Mỹ, một mặt bằng thuế mới bắt đầu có hiệu lực với hàng hóa của 60 nền kinh tế vào thị trường Hoa Kỳ. Đây là kết quả cuộc điều tra mà Cơ quan Đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR) tiến hành theo Mục 301 Đạo luật Thương mại 1974, điều khoản cho phép Mỹ áp thuế trả đũa những thực hành thương mại bị coi là không công bằng.
Ảnh hưởng thế nào?
Phân tích từ góc độ doanh nghiệp, TS Mạc Quốc Anh, Bí thư Đảng ủy, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa thành phố Hà Nội cho hay: 60 nền kinh tế chia ba nhóm. Nhóm thấp nhất, 10%, gồm 17 nước, trong đó có Ấn Độ, Indonesia, Malaysia, Bangladesh, Campuchia, Mexico, Anh. Một nhóm nhỏ đối tác đã có thỏa thuận thương mại song phương với Hoa Kỳ như Liên minh châu Âu, Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan, Thụy Sĩ… được tính riêng để tổng mức thuế không vượt trần. Nhóm còn lại chịu mức cao nhất, 12,5%. Việt Nam nằm ở nhóm này.
Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Phạm Thu Hằng. Ảnh: An Đăng/TTXVN
Người Phát ngôn Bộ Ngoại giao Việt Nam Phạm Thu Hằng: "Quyết định của USTR chưa phản ánh đầy đủ thực tế và những nỗ lực của Việt Nam trong phòng ngừa, giảm thiểu và xóa bỏ lao động cưỡng bức, trong đó có việc cấm nhập khẩu sản phẩm có sử dụng lao động cưỡng bức".
Tiến sĩ (TS) Mạc Quốc Anh đánh giá: Mức thuế 12,5% làm gia tăng đáng kể giá hàng hóa Việt Nam tại thị trường Hoa Kỳ. Tùy theo vị thế đàm phán, chi phí này có thể do nhà nhập khẩu Hoa Kỳ chịu, doanh nghiệp Việt Nam chịu hoặc được phân bổ giữa hai bên. Tuy nhiên, trong những ngành có biên lợi nhuận thấp như dệt may, da giày, đồ gỗ, thủy sản, nông sản chế biến, linh kiện và sản phẩm công nghiệp hỗ trợ, chỉ cần doanh nghiệp phải chia sẻ một phần mức thuế cũng có thể làm giảm mạnh lợi nhuận, thậm chí khiến hợp đồng không còn hiệu quả.
“Tác động này đặc biệt nghiêm trọng đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa. DNNVV chiếm khoảng 98% tổng số doanh nghiệp đang hoạt động tại Việt Nam, nhưng thường có vốn mỏng, khả năng dự phòng tài chính hạn chế, ít nhân sự chuyên trách về pháp luật thương mại quốc tế và phụ thuộc nhiều vào một số khách hàng lớn”, TS Mạc Quốc Anh phân tích.
Theo TS Mạc Quốc Anh, doanh nghiệp Việt Nam có nguy cơ suy giảm lợi thế cạnh tranh tương đối. Trong khi Việt Nam chịu mức bổ sung 12,5%, một số đối thủ cạnh tranh trực tiếp như Campuchia, Indonesia, Malaysia, Bangladesh và Ấn Độ được áp mức 10%. “Vấn đề không chỉ là tăng thêm 12,5% chi phí, mà còn là nguy cơ đơn hàng dịch chuyển sang quốc gia có mức thuế thấp hơn hoặc có cơ chế ưu đãi tốt hơn”, vẫn theo TS Mạc Quốc Anh.
Chuyên gia này cũng nhấn mạnh, tác động có thể lan truyền từ doanh nghiệp xuất khẩu sang toàn bộ chuỗi cung ứng trong nước. Khi đơn hàng giảm hoặc bị trì hoãn, doanh nghiệp đầu chuỗi sẽ giảm mua nguyên liệu, cắt giảm gia công, kéo dài thời gian thanh toán. Các DNNVV cung cấp bao bì, logistics, vận tải, nguyên phụ liệu, cơ khí, dịch vụ kiểm định và lao động gia công vì vậy cũng bị ảnh hưởng.
Đây là vấn đề đáng quan tâm bởi Hoa Kỳ hiện là thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam. Trong 6 tháng đầu năm 2026, xuất khẩu sang Hoa Kỳ đạt khoảng 86,5 tỷ USD, tương đương gần một phần ba tổng kim ngạch xuất khẩu hàng hóa của cả nước.
Tuy nhiên, TS Mạc Quốc Anh cho rằng: Thách thức cũng có thể trở thành động lực tái cấu trúc. Một doanh nghiệp chứng minh được chuỗi cung ứng minh bạch, không có lao động cưỡng bức, kiểm soát tốt xuất xứ và trách nhiệm xã hội sẽ không chỉ thuận lợi hơn tại Hoa Kỳ mà còn nâng cao khả năng tiếp cận EU, Canada, Anh, Nhật Bản và các chuỗi phân phối toàn cầu.
Tìm cách xoay chuyển
Sáu tháng đầu 2026, Việt Nam xuất sang Hoa Kỳ 86,4 tỷ USD, cả năm dự kiến khoảng 173 tỷ USD. Tính trên toàn bộ kim ngạch này, phần chênh 2,5 điểm phần trăm tương đương quy mô khoảng 4 tỷ USD tiền thuế mỗi năm so với đối thủ chịu 10%. Đây là thước đo độ lớn của bất lợi cạnh tranh, chưa phải con số thiệt hại thực tế: Nhiều dòng hàng được miễn trừ, và tác động thật nằm ở những đơn hàng có thể mất vào tay nước khác.
Hàng hóa Việt Nam vào Hoa Kỳ từ 24/7/2026 sẽ phải chịu mức thuế bổ sung 12,5%, ngoại trừ các mặt hàng được miễn trừ. Ảnh minh hoạ: TTXVN
Câu hỏi quyết định không phải mỗi loại thuế là bao nhiêu, mà chúng cộng vào nhau ra sao. Đến nay chưa một văn bản chính thức nào quy định mức thuế trong một hiệp định tương lai của Việt Nam có chặn được các loại thuế 301 hay không. Một chuyên gia am hiểu chính sách của Hoa Kỳ cho hay: đợt công bố vừa rồi cho thấy Mỹ sẵn sàng tránh đánh thuế chồng lên nhau trong một số trường hợp như hàng đã chịu thuế thép, nhôm, đồng được loại khỏi diện 301 và các đối tác đã ký thỏa thuận được tính theo cơ chế có trần. Nhưng ưu đãi ấy chỉ dành cho nước đã có thỏa thuận trước. Chừng nào chưa chốt được mức trần bằng văn bản, mọi con số thuế công bố đều chưa phải con số cuối cùng.
Theo PGS Võ Trí Hảo, Trung tâm trọng tài quốc tế Việt Nam (VIAC), cấp bách và giá trị nhất là tìm cách được xếp lại vào nhóm 10%. Yêu cầu này có cần làm ba việc cùng lúc: Đưa cam kết cấm nhập khẩu hàng lao động cưỡng bức thành một điều khoản trong hiệp định đang đàm phán; chứng minh Nghị định 292/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều của Luật Quản lý ngoại thương đang thực sự được thực thi, có số liệu, dịch sang tiếng Anh nộp cho phía Mỹ; và đề nghị bổ sung Việt Nam vào danh sách ưu đãi miễn trừ mà nhiều nước đã có tên trong danh sách. Song song là chốt nguyên tắc cộng thuế trong hiệp định, để mức đàm phán được đóng vai trò trần, thay vì bị cộng dồn với các sắc thuế khác.
TS Mạc Quốc Anh cho rằng: Các hiệp hội ngành hàng nên tổ chức mô hình “trung tâm tuân thủ dùng chung”, giúp DNNVV tiếp cận chuyên gia luật, kiểm toán xã hội, truy xuất nguồn gốc và tư vấn thương mại với chi phí hợp lý. Cùng một hệ thống ấy phục vụ đồng thời chống trung chuyển, phản bác cáo buộc dư thừa công suất và hợp tác kiểm soát xuất khẩu.Một doanh nghiệp nhỏ khó có thể tự xây dựng toàn bộ hệ thống, nhưng một cụm doanh nghiệp có thể cùng chia sẻ hạ tầng dữ liệu, chuyên gia và chi phí chứng nhận.
Về dài hạn, doanh nghiệp phải giảm phụ thuộc vào một thị trường, tận dụng EVFTA, CPTPP, RCEP, UKVFTA và các thị trường Trung Đông, ASEAN, Nam Mỹ. Đa dạng hóa không có nghĩa là rời bỏ Hoa Kỳ, mà là không để một thay đổi chính sách tại một thị trường làm gián đoạn toàn bộ dòng tiền.
PGS Võ Trí Hảo khuyến nghị chuyển trọng tâm từ vận động ngoại giao sang kỹ thuật pháp lý. Một đợt rà soát thuế chống trợ cấp với lốp xe gần đây đã đưa mức thuế sơ bộ giảm đáng kể. Hơn nữa, chính doanh nghiệp Hoa Kỳ mới có tư cách pháp lý lên tiếng trong các hồ sơ điều tra, điều công hàm ngoại giao không làm được.
TS Mạc Quốc Anh nói thêm: “Thông điệp quan trọng nhất là Việt Nam không nên chỉ “xin giảm thuế”, mà cần chứng minh năng lực xây dựng một chuỗi cung ứng sạch, minh bạch và đáng tin cậy. Trong thương mại thế hệ mới, tiêu chuẩn lao động, xuất xứ và trách nhiệm xã hội đang trở thành một phần của năng lực cạnh tranh quốc gia. DNNVV Việt Nam chỉ có thể đứng vững khi chuyển từ tư duy đáp ứng đơn hàng sang tư duy quản trị chuỗi giá trị toàn cầu”.
Suy cho cùng, điều quyết định không phải Việt Nam chịu mức thuế bao nhiêu, mà là hàng Việt đang ở vị thế thuế nào so với hàng hóa cạnh tranh trên cùng một thị trường Hoa Kỳ và chúng ta làm gì để thay đổi vị thế ấy. Cánh cửa USTR để ngỏ vẫn còn đó. Nhưng nó chỉ có giá trị nếu mọi việc cần thiết được tiến hành kịp thời.