Hai trụ cột để Cần Thơ đạt 170 ngàn ha lúa phát thải thấp - Bài 1: Nền tảng để mở rộng bền vững

Tuy nhiên, để đạt được con số này, hai trụ cột then chốt chính là từ người nông dân, cách thức sản xuất trong canh tác lúa và việc liên kết chuỗi trong tiêu thụ sản phẩm. Nhìn nhận về thực tế triển khai, hạn chế cũng những giải pháp để đạt được mục tiêu đề ra được phóng viên TTXVN tại Cần Thơ đề cập loạt bài "Hai trụ cột để Cần Thơ đạt 170 ngàn ha lúa phát thải thấp".

Bài 1: Nền tảng để mở rộng bền vững

Nghề trồng lúa nhiều năm nay tại Cần Thơ đang đối mặt với các thách thức khi nông dân chưa chủ động trong sản xuất và thị trường, lợi nhuận tự giảm vì tập quán canh tác cũ và áp lực cạnh tranh lớn từ các nước lân cận…

Đầu tiên phải đề cập việc tự giảm lợi nhuận vì tập quán canh tác cũ đó là thói quen gieo sạ quá dày, vẫn còn tình trạng sạ đến 100 kg/ha thay vì mức khuyến cáo 40 kg đến 60 kg/ha. Việc gieo sạ quá dày khiến cây lúa phát triển kém, tốn nhiều phân đạm để nuôi các chồi, lá không hiệu quả, dẫn đến sâu bệnh nhiều và tăng chi phí phun thuốc bảo vệ thực vật.

Bên cạnh đó, một trong những rào cản lớn nhất hiện nay là tâm lý e ngại của nông dân khi chuyển đổi sang mô hình canh tác phát thải thấp. Thói quen sản xuất lâu năm, lo ngại giảm năng suất và thiếu thông tin kỹ thuật khiến nhiều người chưa sẵn sàng thay đổi.

Nông dân Lê Văn Thành ở xã Vĩnh Thuận Đông, thành phố Cần Thơ, có 0,8 ha lúa Hè Thu đang thu hoạch nhưng chưa tham gia mô hình canh tác phát thải thấp, chia sẻ: "Ruộng bên cạnh áp dụng các quy trình như sạ hàng bằng máy, giảm giống, phun thuốc bằng thiết bị bay (drone), chi phí có vẻ thấp hơn, ruộng cũng thông thoáng hơn. Tôi cũng muốn làm theo nhưng còn lo chưa nắm rõ kỹ thuật, sợ ảnh hưởng năng suất nên chưa dám chuyển đổi".

Cùng đó, một thực trạng cần quan tâm trong trồng lúa tại Cần Thơ, là người trồng lúa chưa chủ động trong sản xuất và thị trường cũng như áp lực cạnh tranh lớn từ các nước lân cận.

Nhiều bà con nông dân chưa nắm rõ các số liệu cơ bản như chi phí, mức lợi nhuận thực tế trên mỗi ha hay lượng gạo xuất khẩu hàng năm của cả nước; chưa chủ động được giá bán và phụ thuộc nhiều vào sự biến động của thị trường, giá phân bón cũng như thương lái.

Ngoài ra, lúa gạo từ các nước lân cận như Campuchia có mức giá cạnh tranh hơn, rẻ hơn từ 200 đồng/kg đến 300 đồng/kg nhờ chi phí thấp và quy trình canh tác an toàn. Đồng thời, các thị trường nhập khẩu lớn như Philippines đang ngày càng khắt khe hơn về truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn an toàn thực phẩm.

Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Văn Hùng, chuyên gia khoa học cao cấp của Viện Nghiên cứu Lúa gạo Quốc tế, IRRI, việc chuyển đổi chỉ có thể thành công khi nông dân được thấy tận mắt hiệu quả từ mô hình thực tế và hiểu rõ từng bước kỹ thuật trong quy trình canh tác mới. Điều này cho thấy vai trò đặc biệt quan trọng của các mô hình trình diễn và chuyển giao kỹ thuật tại chỗ.

Mới đây rất đông đảo nông dân các địa phương trong thành phố Cần Thơ tham quan thực tế mô hình lúa phát thải thấp tại Hợp tác xã Kiến Thành, ấp 9A2, xã Vị Thanh 1 là minh chứng rõ nét. Khi áp dụng đồng bộ các giải pháp kỹ thuật, lượng giống gieo sạ giảm tới 42%, tương đương tiết kiệm khoảng 59 kg/ha; số lần phun thuốc bảo vệ thực vật giảm; chi phí sản xuất giảm khoảng 3,5 triệu đồng/ha, trong khi lợi nhuận tăng hơn 7,2 triệu đồng/ha so với canh tác truyền thống .

Những kết quả này khẳng định về canh tác phát thải thấp không làm giảm năng suất mà ngược lại còn nâng cao hiệu quả kinh tế nếu được áp dụng đúng quy trình. Nhiều chuyên gia cho rằng, cốt lõi của mô hình phát thải thấp nằm ở việc tối ưu hóa đầu vào và quản lý tài nguyên hiệu quả. Quy trình kỹ thuật được xây dựng dựa trên các nguyên tắc giảm lượng giống, quản lý nước hợp lý, dinh dưỡng chính xác và hạn chế sử dụng thuốc bảo vệ thực vật.

Trong mô hình thực hành, việc ứng dụng công nghệ như drone trong gieo sạ, bón phân và phun thuốc không chỉ giúp tiết kiệm chi phí mà còn đảm bảo độ chính xác cao trong canh tác . Đây là hướng đi được các chuyên gia đánh giá là phù hợp với xu thế nông nghiệp hiện đại.

Bên cạnh yếu tố kỹ thuật, tổ chức sản xuất cũng đóng vai trò quyết định. Theo đó, việc chuyển đổi từ sản xuất nhỏ lẻ sang sản xuất tập thể thông qua hợp tác xã là điều kiện cần để nhân rộng mô hình.

Theo bà Nguyễn Hữu Diễm Hà, cán bộ dự án IRRI cho rằng tại hợp tác xã Kiến Thành, mô hình hoạt động được tổ chức theo hướng tích hợp cung cấp dịch vụ drone, cung ứng vật tư và liên kết tiêu thụ sản phẩm với doanh nghiệp. Cách tiếp cận này giúp đồng bộ quy trình sản xuất và giảm rủi ro cho nông dân.

Quan trọng là việc đào tạo nông dân trẻ có khả năng tiếp cận công nghệ và tư duy sản xuất hiện đại. Việc ứng dụng dữ liệu số, quản lý canh tác thông minh sẽ là nền tảng cho phát triển bền vững trong tương lai. Như lão nông Võ Văn Liêm, 70 tuổi, ấp 9A2, xã Vị Thanh 1, cho biết gia đình ông và các con ông canh tác lúa khoảng 25 ha, trong đó ông chỉ trồng 4ha, còn các con ông làm hơn 20 ha.

Có thể thấy mục tiêu 170.000 ha của toàn thành phố Cần Thơ sẽ khó đạt được nếu thiếu sự tham gia chủ động của nông dân. Trường hợp lão nông Võ Văn Liêm là một ví dụ, ông tham gia mô hình canh tác lúa phát thải với diện tích 4 ha vụ lúa Hè Thu 2026. Sắp tới ông sẽ triển khai cùng các con nhân rộng việc sản xuất lúa phát thải thấp do bản thân ông thực hiện và thấy được giảm chi phí, ít sâu bệnh và lợi nhuận cao so canh tác theo tập quán cũ hơn 7 triệu đồng/ha.

Có thể thấy, chuyển đổi nông nghiệp không chỉ bắt đầu từ chính sách, mà còn phải bắt đầu từ người nông dân. Đây chính là nền tảng để xây dựng vùng nguyên liệu lúa phát thải thấp một cách bền vững tại thành phố Cần Thơ trong thời gian tới.

Bài 2: Chìa khóa để nhân rộng vùng lúa phát thải thấp