Chu kỳ phát triển mới cho khoa học và công nghệ

Tại Hội nghị tổng kết năm 2025 và triển khai nhiệm vụ năm 2026 của Bộ Khoa học và Công nghệ, Phó Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Chí Dũng nhấn mạnh, Chính phủ và Thủ tướng Chính phủ đặt trọn niềm tin vào đội ngũ trí thức, các nhà khoa học, thế hệ cán bộ, công chức, viên chức ngành Khoa học và Công nghệ trong việc thực hiện sứ mệnh quan trọng của ngành mình đối với tiến trình phát triển của đất nước.

Dấu mốc hợp nhất lịch sử

Theo Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Bùi Hoàng Phương, một trong những dấu ấn nổi bật nhất của năm 2025 là việc hợp nhất Bộ Khoa học và Công nghệ với Bộ Thông tin và Truyền thông, hình thành một Bộ Khoa học và Công nghệ mới, hội tụ đầy đủ các trụ cột khoa học – công nghệ – đổi mới sáng tạo – chuyển đổi số (S.T.I.D).

Từ tháng 3/2025, Bộ Khoa học và Công nghệ cùng Bộ Thông tin và Truyền thông đã tiến hành hợp nhất để hình thành một Bộ Khoa học và Công nghệ mới. Đây là một dấu mốc lịch sử, mở ra chặng đường phát triển mới sau 80 năm phát triển của ngành Bưu chính viễn thông và 66 năm phát triển của ngành Khoa học và công nghệ Việt Nam.

Sau hợp nhất, Bộ Khoa học và Công nghệ đã kiện toàn, sắp xếp lại các đơn vị trực thuộc, giảm mạnh số lượng đầu mối từ 74 xuống còn 41 đơn vị, tương đương giảm 45% tổng số đơn vị trực thuộc Bộ. Việc tái cấu trúc này không chỉ mang ý nghĩa tổ chức bộ máy mà còn phản ánh quyết tâm đổi mới phương thức quản lý nhà nước trong lĩnh vực khoa học và công nghệ theo hướng kiến tạo phát triển.

Năm 2025 cũng là năm đầu tiên toàn ngành Khoa học và Công nghệ triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, với việc Tổng Bí thư trực tiếp làm Trưởng Ban Chỉ đạo Trung ương triển khai Nghị quyết. Đồng thời, Quốc hội đã ban hành Nghị quyết số 193/2025/QH15, Chính phủ ban hành Nghị quyết số 71/NQ-CP, tạo nền tảng chính trị và pháp lý quan trọng để toàn hệ thống tập trung triển khai đồng bộ.

Với hành lang pháp lý rộng mở và nhiều điểm đột phá như vậy, nguyên Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Nguyễn Quân đánh giá, chưa bao giờ những người làm khoa học đến được gần với doanh nghiệp như hiện nay, chưa bao giờ mối liên kết "ba nhà" giữa Nhà nước – nhà khoa học – nhà doanh nghiệp có được những điều kiện thuận lợi như trong năm 2025. Theo ông Nguyễn Quân, điểm đặc biệt của Nghị quyết 57 là lần đầu tiên Đảng và Nhà nước coi khoa học và công nghệ là quốc sách hàng đầu nhưng chấp nhận đầu tư rủi ro, mạo hiểm, với các cơ chế đặc thù như cơ chế đặt hàng, cơ chế quỹ, cơ chế khoán chi, nhằm tháo gỡ rào cản, vướng mắc trong nghiên cứu, phát triển công nghệ, giải phóng sức sáng tạo của đội ngũ trí thức khoa học.

Bước đi từ thể chế đến thực thi

Trong hơn một năm triển khai Nghị quyết 57-NQ/TW, công tác xây dựng và hoàn thiện thể chế trong lĩnh vực khoa học và công nghệ đã có bước chuyển căn bản về tư duy và cách tiếp cận. Xác định thể chế là "đột phá của đột phá", là điều kiện tiên quyết để khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trở thành động lực tăng trưởng thực chất, chỉ trong vòng 10 tháng sau hợp nhất, Bộ Khoa học và Công nghệ đã tham mưu Chính phủ, trình Quốc hội ban hành 10 luật và 1 nghị quyết; đồng thời trình Chính phủ ban hành 23 nghị định, 16 nghị quyết, 41 quyết định và ban hành 50 thông tư hướng dẫn.

Các văn bản này đã hình thành khung pháp lý bao trùm đầy đủ các trụ cột chiến lược về khoa học và công nghệ, đổi mới sáng tạo, bưu chính, viễn thông, chuyển đổi số, công nghiệp công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, công nghệ cao, năng lượng nguyên tử, tiêu chuẩn – quy chuẩn, chất lượng, chuyển giao công nghệ và sở hữu trí tuệ.

Cùng với đột phá về thể chế, năm 2025 ghi nhận những kết quả nổi bật trên hầu hết các lĩnh vực của ngành khoa học và công nghệ. Doanh thu toàn ngành đạt hơn 5,465 triệu tỷ đồng, tăng 25% so với cùng kỳ; đóng góp ngân sách nhà nước đạt 115 nghìn tỷ đồng, tăng 11%; đóng góp trực tiếp vào GDP đạt khoảng 1,4 triệu tỷ đồng, tăng 35%. Những con số này cho thấy khoa học và công nghệ đã thực sự trở thành một trong những động lực tăng trưởng quan trọng của nền kinh tế.

Năm 2025 cũng đánh dấu lần đầu tiên Việt Nam ban hành Danh mục công nghệ chiến lược và sản phẩm công nghệ chiến lược quốc gia – cách tiếp cận mới bắt đầu từ các bài toán thực tiễn của đời sống để hình thành giải pháp và sản phẩm. Cùng với đó, Bộ đưa vào vận hành Cổng sáng kiến quốc gia và Hệ thống quản lý trực tuyến các nhiệm vụ khoa học và công nghệ theo thời gian thực, góp phần đổi mới căn bản phương thức quản lý nhà nước trong lĩnh vực này.

Hệ sinh thái đổi mới sáng tạo tiếp tục phát triển với việc ra mắt Sàn giao dịch khoa học và công nghệ quốc gia, đóng vai trò là "bàn tay nối dài" giữa nghiên cứu, sản xuất và thị trường. Trong năm 2025, Việt Nam xếp hạng 44/139 quốc gia về Chỉ số Đổi mới sáng tạo toàn cầu; hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo xếp hạng 55/100 toàn cầu.

Trong lĩnh vực hạ tầng số và viễn thông, nhiều chỉ tiêu đạt mức cao: độ phủ sóng 5G đạt trên 90% dân số; tốc độ Internet cố định vào Top 10 thế giới; tỷ lệ triển khai IPv6 đạt trên 67%, đứng thứ 7 toàn cầu. Công nghiệp công nghệ số tiếp tục khẳng định vai trò ngành công nghiệp nền tảng với hơn 80.000 doanh nghiệp đang hoạt động, nhiều doanh nghiệp từng bước tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Đánh giá về thành tựu của ngành trong năm qua dưới những định hướng rõ nét từ Nghị quyết 57, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Nguyễn Mạnh Hùng nhận định, sau một năm triển khai, Nghị quyết 57 đã đặt khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số vào vị trí trung tâm của mô hình tăng trưởng. Đây không còn là lĩnh vực chuyên ngành mà đã trở thành động lực xuyên suốt của phát triển kinh tế – xã hội, điểm giá trị nhất và có ý nghĩa lâu dài nhất.

Chuyển động đã diễn ra tương đối đồng bộ, nhất là về chính sách và thể chế, bởi nếu không đổi mới thể chế trước thì sẽ không có đổi mới sáng tạo. Hệ thống thể chế khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số của Việt Nam hiện được đánh giá là tiệm cận với các nước phát triển, trong đó có một số lĩnh vực thuộc nhóm đi đầu thế giới, như Luật Chuyển đổi số, Luật Trí tuệ nhân tạo, Luật Công nghiệp công nghệ số.

Một số sản phẩm chiến lược thuộc nhóm công nghệ chiến lược đã đạt kết quả khả quan, tạo niềm tin về năng lực tự chủ công nghệ lõi của Việt Nam. Trong lĩnh vực quốc phòng – an ninh, tên lửa hành trình, UAV, camera AI đã cơ bản làm chủ các công nghệ lõi với tỷ lệ nội địa hóa cao. Trong lĩnh vực công nghệ sinh học, Việt Nam đã làm chủ một số giống lúa và vắc-xin. Đối với trí tuệ nhân tạo, mô hình ngôn ngữ lớn tiếng Việt đã được phát triển và đưa vào ứng dụng thực tiễn.

"Có thể đánh giá một năm triển khai Nghị quyết 57 là đúng hướng, chuyển động mạnh mẽ nhưng chưa bứt tốc. Tổng Bí thư Tô Lâm đã chỉ đạo năm 2026 là năm hành động đột phá, lan tỏa kết quả. Bộ Khoa học và Công nghệ xác định năm 2026 là năm tăng tốc triển khai Nghị quyết 57, chuyển mạnh từ xây dựng thể chế sang tạo kết quả thực chất, có thể đo đếm và làm rõ tác động đến tăng trưởng kinh tế và chất lượng cuộc sống của người dân", Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng nhấn mạnh.

Trên nền tảng những thành tựu của năm 2025, năm 2026 được Bộ Khoa học và Công nghệ kỳ vọng sẽ là năm chuyển mạnh từ "đột phá về cơ chế" sang "đột phá về hiệu quả thực thi", đưa khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số thực sự trở thành động lực trung tâm của phát triển đất nước.