Theo truyền thông Anh ngày 10/9, mặc dù chịu một số tổn thất, đáng chú ý là việc bin Laden bị lực lượng Mỹ tiêu diệt năm 2011 và sự trỗi dậy của tổ chức đối thủ Nhà nước Hồi giáo (IS) tự xưng, các chuyên gia cho rằng al Qaeda vẫn là nguồn hỗ trợ và có ảnh hưởng tới các tay súng ở nhiều khu vực, đặc biệt là tại châu Phi.
Al Qaeda là ai?
Osama bin Laden (trái) và Ayman Al-Zawahiri (phải) năm 2001. Ảnh: Wikimedia Commons
Al Qaeda là mạng lưới thánh chiến xuyên quốc gia vào cuối những năm 1980 dưới quyền lãnh đạo của bin Laden, một tay súng sinh tại Saudi Arabia. Nhân vật này từng giúp tuyển mộ các tình nguyện viên Arab và hỗ trợ lực lượng chiến đấu chống quân đội Liên Xô tại Afghanistan sau năm 1979, đồng thời trực tiếp tham chiến tại đây.
Al Qaeda trở thành nơi quy tụ các tay súng mong muốn thiết lập chế độ Hồi giáo cứng rắn và có chung thái độ thù địch với Mỹ, Israel và các chính phủ đồng minh của Mỹ trong khu vực.
Bin Laden bị tước quốc tịch Saudi Arabia năm 1994 và bị trục xuất khỏi Sudan năm 1996, sau đó trú ẩn tại Afghanistan.
Ông ta bắt đầu tổ chức các vụ tấn công nhằm vào lợi ích của Mỹ từ trước khi đến Afghanistan. Vụ tấn công đầu tiên là vụ đánh bom năm 1992 tại hai khách sạn ở Yemen, với mục đích sát hại binh sĩ Mỹ trên đường tới Somalia nhưng những người này đã rời đi hoặc đang ở nơi khác.
Tại Afghanistan, bin Laden hỗ trợ các trại huấn luyện và thành lập một lữ đoàn tinh nhuệ gồm các tay súng nước ngoài.
Năm 1996, bin Laden tuyên bố thánh chiến chống lực lượng Mỹ mà ông ta cho là đang chiếm đóng Saudi Arabia.
Năm 1998, ông ta tuyên bố thành lập Mặt trận Hồi giáo Thế giới để tiến hành thánh chiến chống người Do Thái và quân Thập tự chinh, đồng thời tuyên bố người Hồi giáo có nghĩa vụ sát hại người Mỹ và các đồng minh của Mỹ, dù là dân thường hay binh sĩ.
Cuối năm đó, các vụ đánh bom bằng xe tải của al Qaeda nhằm vào các đại sứ quán Mỹ tại Kenya và Tanzania khiến 224 người thiệt mạng.
Vụ tấn công ngày 11/9/2001 do 19 không tặc thực hiện, trong đó 15 người đến từ Saudi Arabia. Chúng cướp 4 máy bay, trong đó chiếc thứ tư rơi xuống một cánh đồng ở Pennsylvania sau khi các hành khách xông vào buồng lái. Các vụ tấn công khiến gần 3.000 người thiệt mạng.
Số phận các thủ lĩnh al Qaeda sau vụ 11/9?
Mỹ đưa quân vào Afghanistan hồi tháng 10/2001, lật đổ Taliban và buộc al Qaeda phải rời khỏi căn cứ hoạt động.
Lực lượng chống Taliban chiếm căn cứ của al Qaeda tại vùng núi Tora Bora vào tháng 12/2001, nhưng bin Laden đã trốn thoát và lẩn trốn trong một thập kỷ, thỉnh thoảng phát đi các thông điệp, cho đến khi lực lượng đặc nhiệm Mỹ tiêu diệt ông ta trong một cuộc đột kích vào khu nhà ở Abbottabad (Pakistan) năm 2011.
Khalid Sheikh Mohammed, kẻ tự nhận là chủ mưu vụ 11/9, bị bắt tại Pakistan năm 2003. Năm 2007, theo biên bản một phiên điều trần quân sự do Lầu Năm Góc công bố, Mohammed nói rằng ông ta đã lên kế hoạch cho vụ tấn công "từ A đến Z".
Một thẩm phán gần đây đã ra lệnh đưa Mohammed, hiện bị giam tại Vịnh Guantanamo (Cuba), cùng ba bị cáo khác ra xét xử tại một tòa án quân sự vào tháng 6/2028, sau hai thập kỷ bế tắc pháp lý.
Người kế nhiệm bin Laden là Ayman al-Zawahri đã bị tiêu diệt trong một cuộc không kích bằng thiết bị bay không người lái của Mỹ tại Kabul năm 2022.
Tay súng người Ai Cập Seif al-Adel là thủ lĩnh trên thực tế của al Qaeda hiện nay.
Ảnh hưởng của al Qaeda đã lan rộng thế nào sau vụ 11/9?
Các thành viên tổ chức al Qaeda tại Hồi giáo Maghreb chụp ảnh cùng lựu đạn và vũ khí tại Algeria năm 2010. Ảnh: Wikimedia Commons
Trong khi các thủ lĩnh al Qaeda phân tán, các tay súng có liên hệ với al Qaeda hoặc chịu ảnh hưởng từ hệ tư tưởng của tổ chức này đã thực hiện nhiều vụ tấn công.
Những vụ đẫm máu nhất gồm vụ tấn công năm 2002 nhằm vào khu vực các hộp đêm ở Bali khiến 202 người thiệt mạng, các vụ đánh bom năm 2004 khiến trên 190 người thiệt mạng trên các đoàn tàu ở Madrid và các vụ đánh bom liều chết năm 2005 khiến 52 người thiệt mạng trên các chuyến tàu điện ngầm và một xe buýt ở London.
Các nhánh của al Qaeda lần lượt xuất hiện tại Trung Đông và nhiều nơi khác. Một trong những nhánh mạnh nhất hoạt động tại Iraq, nơi al Qaeda chiến đấu chống lực lượng do Mỹ dẫn đầu sau khi Mỹ đưa quân vào năm 2003.
Một nhánh xuất hiện tại Bắc Phi năm 2007 và một nhánh khác tại bán đảo Arab năm 2009. Sau năm 2011, Mặt trận Nusra của al Qaeda trở thành một lực lượng trong cuộc nội chiến Syria.
Tại châu Phi, các nhánh của al Qaeda gồm Al Shabaab ở Somalia và Jama'at Nusrat al-Islam wal-Muslimin (JNIM) tại khu vực Sahel. Al Qaeda cũng có quan hệ với Tehrik-e Taliban Pakistan (TTP), còn gọi là Taliban Pakistan, lực lượng đang nổi dậy chống chính quyền Pakistan.
Ông Antonio Giustozzi, nghiên cứu viên cấp cao tại Viện Quân chủng Thống nhất Hoàng gia (RUSI) ở London, cho rằng al Qaeda chịu tổn thất và phải phân tán sau khi Mỹ đưa quân vào Afghanistan, nhưng vị thế của tổ chức này đã gia tăng và mở rộng mạnh mẽ trong những năm sau đó. Theo ông, ảnh hưởng của al Qaeda đạt đỉnh vào khoảng năm 2013, trước khi nhánh tại Iraq tách khỏi tổ chức để thành lập IS.
Al Qaeda bị ảnh hưởng như thế nào khi IS trỗi dậy?
Người sáng lập IS Abu Bakr al-Baghdadi đã tách khỏi al Qaeda và tuyên bố thành lập "vương quốc Hồi giáo" trên nhiều khu vực rộng lớn ở Syria và Iraq vào năm 2014, châm ngòi xung đột với Mặt trận Nusra.
Mặc dù IS cuối cùng bị đánh bại và mất các vùng lãnh thổ kiểm soát tại Syria và Iraq, nhưng sự cạnh tranh giữa tổ chức này với al Qaeda vẫn tiếp diễn, đặc biệt là tại Tây Phi, nơi các nhánh của hai tổ chức thường xuyên giao tranh để tranh giành lãnh thổ và ảnh hưởng.
Một đòn giáng khác xảy ra vào năm 2016 khi Mặt trận Nusra tách khỏi al Qaeda. Thủ lĩnh của lực lượng này là Ahmed al-Sharaa, khi đó có tên gọi Abu Mohammed al-Golani, đã lật đổ Tổng thống Syria Bashar al-Assad vào năm 2024. Ông trở thành Tổng thống Syria và đưa Syria trở thành đồng minh của phương Tây.
Al Qaeda hoạt động mạnh nhất ở đâu?
Somalia và khu vực Sahel ở Tây Phi là những địa bàn chính tại châu Phi, nơi các nhóm liên kết với al Qaeda đang mở rộng ảnh hưởng và kiểm soát nhiều vùng lãnh thổ rộng lớn.
TTP đã mở rộng hoạt động nổi dậy tại miền Tây Bắc Pakistan. Theo một báo cáo của Liên hợp quốc công bố tháng trước, TTP nhận được định hướng về tư tưởng, huấn luyện và hỗ trợ từ al Qaeda.
Pakistan cho biết ban lãnh đạo TTP và nhiều tay súng của lực lượng này đang đặt căn cứ tại Afghanistan, nơi Taliban trở lại nắm quyền vào năm 2021 sau khi Mỹ rút quân.
Trong một báo cáo khác của Liên hợp quốc hồi tháng 2, tổ chức này cho biết al Qaeda tiếp tục nhận được sự bảo trợ của chính quyền tại Afghanistan, tức là chính quyền Taliban, và mong muốn tiến hành các hoạt động bên ngoài lãnh thổ Afghanistan vẫn không suy giảm.
Afghanistan phủ nhận việc al Qaeda hoạt động tại đây và phủ nhận việc đã cho phép các tay súng này tiến hành các cuộc tấn công nhằm vào Pakistan từ lãnh thổ nước này.
Ông Giustozzi cho rằng dù al Qaeda đã qua thời kỳ đỉnh cao, nhưng tổ chức này vẫn có ảnh hưởng đáng kể.
Theo ông, al Qaeda đã chuyển sang mô hình ít phụ thuộc hơn vào các cá nhân cụ thể, thay vào đó dựa vào một nhóm nhỏ các thành viên hoạt động kín đáo, khó bị phát hiện và xác định hơn nhiều.