Thuốc lá lậu đặt thêm thách thức cho chính sách quản lý tại điểm bán

Ngày 8/6, tại Hội nghị quán triệt, triển khai Chỉ thị số 25/CT-TTg ngày 9/6/2026 của Thủ tướng Chính phủ về tăng cường chống buôn lậu, vận chuyển, sản xuất, mua bán, tàng trữ, sử dụng trái phép thuốc lá trong tình hình mới do Ban Chỉ đạo 389 Quốc gia tổ chức tại TP.Hồ Chí Minh, các đại biểu đã thẳng thắng chỉ ra những khó khăn trong cuộc chiến chống buôn lậu thuốc lá, đồng thời đề xuất các giải pháp liên quan đến quy định về quảng cáo, cấm trưng bày thuốc lá.

 Phát biểu tại Hội nghị, đại tá Trà Quang Thanh, Phó Giám đốc Công an tỉnh Đồng Tháp cho biết công tác phát hiện và xử lý các hàng hóa vi phạm thuốc lá buôn lậu hiện nay đang gặp khó khăn do các đối tượng vận chuyển thuốc lá đưa về nhà để cất giấu hàng hóa. Khi phát hiện dấu hiệu vi phạm, việc khám xét phải thực hiện theo quy định đối với nơi ở, có thể kéo dài thời gian và tạo điều kiện để đối tượng tẩu tán hàng hóa. Do đó, cần nghiên cứu quy định phù hợp hơn để lực lượng chức năng có thể xử lý kịp thời trong những tình huống này.

Phương thức buôn lậu không chỉ khó phát hiện mà các đối tượng vận chuyển ngày càng manh động. Theo ông Phạm Ngọc Sơn, Chi cục trưởng Chi cục Quản lý thị trường Đà Nẵng, đại diện Ban Chỉ đạo 389 TP Đà Nẵng, số lượng thuốc lá được vận chuyển thường rất lớn, có vụ việc các đối tượng vận chuyển khoảng 30.000 bao thuốc lá nhập lậu. Khi bị lực lượng chức năng phát hiện, các đối tượng có thể điều khiển phương tiện lao trực diện vào lực lượng làm nhiệm vụ để tẩu thoát và bảo vệ số hàng hóa phi pháp.

“Đối với thị trường nội địa, các đối tượng chủ yếu bán nhỏ lẻ cho khách du lịch hoặc cho một số người tiêu dùng có thói quen sử dụng các sản phẩm thuốc lá nhập lậu. Số lượng thuốc lá tại mỗi điểm bán thường không nhiều, chỉ có vài bao, bán đến đâu lấy hàng đến đó. Vì vậy, mặc dù lực lượng chức năng phát hiện và xử lý khá nhiều vụ việc nhưng số lượng hàng hóa thu giữ tại điểm bán trong từng vụ không lớn”, ông Sơn cho biết thêm.

Những khó khăn trong kiểm soát thị trường càng đáng lưu ý khi thuốc lá đang bước vào giai đoạn có nhiều thay đổi về chính sách. Theo đại diện Ban Chỉ đạo 389 Quảng Ninh từ nay đến năm 2031, khi Nhà nước triển khai lộ trình điều chỉnh thuế tiêu thụ đặc biệt tuyệt đối đối với thuốc lá, mỗi giai đoạn chính sách sẽ tạo ra những tác động khác nhau. Theo Đại biểu vì vậy, cần sơ kết, đánh giá tác động của chính sách theo từng giai đoạn để kịp thời ban hành giải pháp quản lý, phòng ngừa và đấu tranh phù hợp, tránh để thuốc lá nhập lậu gia tăng khi giá sản phẩm hợp pháp tăng cao.

Cùng với đó, theo ông Vũ Ngọc Long, Giám đốc Sở Công thương TP. Đồng Nai, trong thời gian tới, khi Quốc hội tiếp tục xem xét các chính sách liên quan đến thuế thuốc lá và nhiều giải pháp quản lý khác, trong đó có các quy định về quảng cáo và mục tiêu phòng, chống tác hại của thuốc lá, thì công tác phòng, chống thuốc lá nhập lậu phải được triển khai song song.

Theo ông Long, nếu chỉ tập trung vào các chính sách quản lý đối với thuốc lá hợp pháp mà không kiểm soát tốt thuốc lá nhập lậu thì Nhà nước chỉ tăng thuế đối với khu vực chính thức, trong khi thuốc lá nhập lậu lại có điều kiện gia tăng. Khi đó, người dân vẫn tiếp tục sử dụng các sản phẩm không được kiểm soát chất lượng và mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng sẽ rất khó đạt được. “Vì vậy, tôi cho rằng cần có một chiến lược tổng thể hơn. Ban Chỉ đạo 389 quốc gia cũng cần có giải pháp hài hòa giữa việc quản lý thị trường chính ngạch với việc tăng cường các biện pháp mạnh đối với thuốc lá nhập lậu”, ông Long nhấn mạnh.

Từ góc độ thị trường về quy định quảng cáo, ông Trần Lê Minh, Phó trưởng Ban thị trường Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam cho biết với ngành thuốc lá hợp pháp, hoạt động trưng bày hiện được quy định theo hướng mỗi điểm bán được trưng bày một bao, một tút hoặc một hộp của mỗi nhãn hiệu thuốc lá. Tuy nhiên, theo dự thảo Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá 2026, toàn bộ hoạt động trưng bày sản phẩm thuốc lá có thể bị cấm và tại điểm bán sẽ không còn hình ảnh hay sản phẩm thuốc lá nào được trưng bày.

“Việc trưng bày là một trong những căn cứ để người tiêu dùng nhận diện sản phẩm hợp pháp. Khi cấm toàn bộ hoạt động trưng bày, người tiêu dùng có thể không phân biệt được giữa sản phẩm hợp pháp và sản phẩm nhập lậu”, ông Minh phân tích.

Đối với đề xuất quy định này, các chuyên gia cho rằng với đặc điểm thị trường bán lẻ Việt Nam phân tán và phần lớn điểm bán có quy mô nhỏ, các biện pháp hạn chế có mục tiêu có thể được cân nhắc cùng với một lộ trình chuyển đổi hợp lý từ 18-24 tháng là điều kiện để chính sách được thực hiện đồng bộ, hạn chế xáo trộn thị trường và tránh tạo ra khoảng trống mà các kênh kinh doanh bất hợp pháp có thể lợi dụng. Trong giai đoạn chuyển đổi này, các lực lượng chức năng sẽ hoàn thiện hướng dẫn kỹ thuật, tổ chức tập huấn, chuẩn hóa quy trình kiểm tra và giúp các điểm bán thích ứng trước khi quy định được áp dụng trên diện rộng.

Các chuyên gia cũng bày tỏ sự ủng hộ đối với quy định không để sản phẩm thuốc lá được trưng bày hướng ra bên ngoài cửa hàng hoặc tại các vị trí dễ tiếp cận, thu hút trẻ em, thanh thiếu niên và tiếp cận cộng đồng. Và nhà chức trách có thể cân nhắc khả năng duy trì một mức nhận diện giới hạn bên trong điểm bán để phục vụ giao dịch kiểm chứng của người trưởng thành, cũng như hỗ trợ công tác kiểm soát thị trường của lực lượng chức năng. Việc đặt phương án này cạnh mô hình cấm hoàn toàn sẽ giúp cơ quan xây dựng chính sách có thêm cơ sở so sánh về hiệu quả, khả năng thực thi và chi phí quản lý.

Đặc biệt, nên có thí điểm trước khi áp dụng toàn quốc. Có thể lựa chọn ba nhóm địa bàn khác nhau: một đô thị lớn, một tỉnh biên giới và một địa phương có tỷ lệ bán lẻ truyền thống cao. Việc thí điểm cần đo đồng thời cả chỉ số sức khỏe và chỉ số thực thi: mức độ tiếp xúc với sản phẩm, tỷ lệ tuân thủ, thời gian kiểm tra, số vụ vi phạm được phát hiện, chi phí của điểm bán và sự thay đổi giao dịch trên môi trường số. Từ kết quả thu được, chính sách sẽ còn dư địa điều chỉnh trước khi tác động đến toàn bộ thị trường.