Cuộc đua sống còn của ngành công nghệ chế tạo

Đó là sự kết hợp giữa "dây chuyền xanh" và "trí tuệ nhân tạo (AI)" đã và đang tạo nên xu hướng "chuyển đổi kép", buộc các doanh nghiệp Việt Nam phải nỗ lực nhiều hơn để giữ vững vị thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Đối mặt với những biến động địa chính trị, nền kinh tế toàn cầu đang định hình lại một "luật chơi" hoàn toàn mới. Các rào cản phi thuế quan liên quan đến môi trường, truy xuất nguồn gốc và dữ liệu đang chi phối 90% thương mại toàn cầu. Những hiệp định thương mại tự do thế hệ mới như Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ Xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) hay Thỏa thuận Xanh châu Âu (EU Green Deal), Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) không còn là những khái niệm nằm trên giấy, mà đã trở thành "thẻ bài" bắt buộc để hàng hóa Việt Nam bước qua cửa khẩu quốc tế.

Công nghiệp chế biến, chế tạo - vốn luôn giữ vai trò là "quả đấm thép" dẫn dắt tăng trưởng kinh tế của Việt Nam, đang đứng trước một bài toán hóc búa. Theo nhận định của giới chuyên môn và các nhà nghiên cứu, lĩnh vực này không thể tiếp tục duy trì mô hình tăng trưởng thâm dụng lao động, tiêu tốn năng lượng và xả thải ồ ạt.

Khẳng định về định hướng chiến lược mang tính sống còn này, tại nhiều diễn đàn, Bộ trưởng Bộ Công Thương Lê Mạnh Hùng luôn nhấn mạnh, ngành công thương sẽ đẩy mạnh "chuyển đổi kép" - kết hợp chuyển đổi xanh gắn với bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia và chuyển đổi số như một đột phá chiến lược. Trong những năm qua, công nghiệp chế biến, chế tạo với mức tăng trưởng bình quân 6,9%/năm đã giữ vững vai trò động lực. Tuy nhiên, để tiếp tục dẫn dắt nền kinh tế, Việt Nam “buộc” phải kiến tạo môi trường đầu tư kinh doanh thuận lợi, tháo gỡ điểm nghẽn để ngành công nghiệp bước vào không gian tự chủ, kết nối, hiện đại hóa và hội nhập sâu rộng.

Rõ ràng, đầu tư vào công nghiệp xanh và công nghệ số không còn là một lựa chọn để làm đẹp báo cáo thường niên, mà là yêu cầu bắt buộc nếu Việt Nam muốn duy trì đà tăng trưởng nhanh và tránh nguy cơ bị "bốc hơi" khỏi bản đồ cung ứng toàn cầu trong kỷ nguyên Net Zero.

Trong cuộc đua chuyển đổi kép, nếu các tiêu chuẩn Xanh là mục tiêu thì trí tuệ nhân tạo (AI) và số hóa chính là công cụ đắc lực nhất để hiện thực hóa mục tiêu đó.

Thực tế tại nhiều khu công nghiệp hiện nay, hệ thống AI và Internet vạn vật (IoT) đang được ứng dụng để tối ưu hóa từng khâu nhỏ nhất trong sản xuất. Cánh tay robot tự động phân loại rác thải, cảm biến đo lường lượng carbon phát thải theo thời gian thực, hay phần mềm AI dự báo chính xác nhu cầu nguyên vật liệu để giảm thiểu hàng tồn kho và hao hụt... Tất cả đang tạo ra những "nhà máy thông minh", nơi hiệu suất kinh tế tỷ lệ thuận với mức độ thân thiện môi trường.

Đánh giá về bức tranh chuyển giao công nghệ này, PGS.TS. Nguyễn Hồng Sơn, Chuyên gia kinh tế phân tích những điểm nghẽn và giải pháp đột phá cho ngành này. Theo đó, trong công nghiệp chế biến chế tạo của Việt Nam, thực trạng phần lớn sản phẩm vẫn do con người điều khiển máy móc và làm thủ công, tỷ lệ ứng dụng công nghệ tiên tiến như robot, AI còn rất mỏng. Do đó, để rút ngắn quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, các doanh nghiệp cần thúc đẩy chuyển dịch từ lắp ráp, gia công sang sản xuất sản phẩm theo hướng "Make in Viet Nam". Việc làm chủ công nghệ sản xuất thông minh, đẩy mạnh nghiên cứu phát triển (R&D) và ứng dụng AI chính là chiếc chìa khóa để tối ưu vận hành và tái định hình các ngành công nghiệp số.

Sự bứt phá của AI không chỉ giải phóng sức lao động mà còn giúp các doanh nghiệp kiểm soát và minh bạch hóa toàn bộ dữ liệu truy xuất nguồn gốc - một yêu cầu tiên quyết của các nhà mua hàng quốc tế hiện nay.

Bức tranh "chuyển đổi kép" sẽ không thể hoàn thiện nếu bỏ qua khối doanh nghiệp nhỏ và vừa (SMEs), lực lượng chiếm hơn 97% tổng số doanh nghiệp tại Việt Nam và là "hệ mao mạch" của nền kinh tế.

Lâu nay, rào cản lớn nhất của khối SMEs khi tiếp cận dây chuyền xanh và AI là chi phí đầu tư ban đầu khổng lồ và sự thiếu hụt nguồn nhân lực chất lượng cao. Tuy nhiên, chính áp lực sinh tồn đang biến thành động lực mạnh mẽ nhất. Các lĩnh vực có tỷ trọng xuất khẩu cao như chế biến nông sản, thực phẩm, dệt may và chế biến gỗ đang cho thấy sự chuyển mình chủ động nhất.

Ông Dennis Quennet (Giám đốc Chương trình Phát triển Kinh tế Bền vững, Tổ chức Hợp tác Quốc tế Đức - GIZ), đưa ra nhận định từ thực tiễn và kinh nghiệm của Đức, doanh nghiệp SMEs là xương sống của nền kinh tế, cũng chính là lực lượng tiên phong trong đổi mới sáng tạo và đi đầu trong quá trình chuyển đổi kép. Khi chuyển đổi số gắn với phát triển xanh, giá trị đầu tiên mà các SMEs đạt được là tiết kiệm chi phí, giảm hao phí tài nguyên và đạt hiệu suất cao hơn. Qua đó, doanh nghiệp có thể củng cố mô hình kinh doanh, mở ra thị trường ngách và phát triển thành doanh nghiệp lớn. Cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đã qua giai đoạn khởi động và bước vào thời kỳ tăng tốc. Đối với ngành này, để thoát khỏi "bẫy gia công" giá trị thấp chính là giải pháp làm chủ các dây chuyền xanh và ứng dụng sâu, rộng trí tuệ nhân tạo.

"Chuyển đổi kép" không phải là một đích đến, mà là một hành trình liên tục tái cấu trúc. Khi các rào cản quốc tế ngày một siết chặt, những doanh nghiệp dám mạnh dạn đầu tư công nghệ, minh bạch hóa lượng phát thải và tối ưu hóa hệ thống bằng AI sẽ là những người nắm luật chơi. Đây là thời điểm vàng để ngành công nghiệp Việt Nam định vị lại mình, vươn lên thành một mắt xích công nghệ cao, tự chủ và phát triển bền vững trên bản đồ kinh tế toàn cầu.