Sứ mệnh của khoa học
Tham gia công tác lấy mẫu giám định ADN tại Nghĩa trang Liệt sĩ Giồng Riềng (An Giang), Thạc sĩ Nguyễn Thị Vân Nga, Giám đốc Trung tâm Dữ liệu và Thông tin khoa học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam chia sẻ, điều gây ấn tượng không phải là những thiết bị hiện đại, mà là sự cẩn trọng trong từng thao tác lấy mẫu sinh phẩm hài cốt. Với những người làm công tác giám định, mỗi mẫu sinh phẩm là một cơ hội để trả lại tên cho liệt sĩ.
Nghĩa trang Liệt sĩ Giồng Riềng (An Giang).
Tại Nghĩa trang Liệt sĩ Giồng Riềng hiện còn 964 phần mộ chưa xác định được danh tính. Các mẫu sinh phẩm lấy từ đây được chuyển về những cơ sở đủ điều kiện giám định ADN, trong đó có Trung tâm Giám định ADN thuộc Viện Sinh học (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) để bắt đầu hành trình xác định danh tính các liệt sĩ.
Theo TS. Trần Trung Thành, Giám đốc Trung tâm Giám định ADN (Viện Sinh học), đằng sau một kết quả giám định là quy trình khép kín xử lý mẫu, tách chiết ADN, xây dựng thư viện giải trình tự, phân tích dữ liệu và đối sánh với cơ sở dữ liệu ADN của thân nhân.
Việc làm chủ công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới kết hợp các chỉ thị SNP đã mở thêm cơ hội cho nhiều mẫu hài cốt trước đây không thể phân tích bằng phương pháp truyền thống. Tuy nhiên, để có được kết quả chính xác vẫn cần nhiều thời gian, sự kiên trì và nỗ lực của đội ngũ cán bộ giám định.
Triển khai lấy mẫu hài cốt tại Nghĩa trang Giồng Riềng.
Theo Thạc sĩ Nguyễn Thị Vân Nga, việc thu thập dữ liệu thông từ hiện trường và phối hợp với cơ quan báo chí là phần việc đơn vị đảm nhận trong nhiệm vụ chung của Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam; góp phần lan tỏa những nỗ lực của các nhà khoa học, cũng như ý nghĩa nhân văn của Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm hài cốt liệt sĩ.
Thêm cơ hội định danh liệt sĩ
Hơn nửa thế kỷ sau ngày đất nước thống nhất, Việt Nam vẫn còn khoảng 175.000 liệt sĩ chưa tìm thấy hài cốt và khoảng 300.000 hài cốt liệt sĩ đã được quy tập, nhưng chưa xác định được danh tính. Phía sau đó là nỗi mong mỏi của hàng trăm nghìn gia đình vẫn chờ ngày người thân được trở về với tên tuổi của mình.
Để từng bước giải quyết nhiệm vụ đặc biệt này, Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ (Ban Chỉ đạo 515) đã huy động sự tham gia của nhiều bộ, ngành, địa phương, trong đó Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam được giao nghiên cứu, phát triển công nghệ và trực tiếp tham gia giám định ADN phục vụ Chiến dịch 500 ngày đêm.
Trao kết quả giám định ADN cho thân nhân liệt sĩ sau quá trình triển khai tại Nghĩa trang Trà Lĩnh (Cao Bằng) vào năm 2025.
Theo GS.TS. Chu Hoàng Hà, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, đây không chỉ là nhiệm vụ khoa học, mà còn là trách nhiệm đối với lịch sử. Mỗi kết quả giám định thành công đồng nghĩa với việc thêm một gia đình được khép lại hành trình tìm kiếm người thân sau nhiều thập kỷ.
Một trong những khó khăn lớn nhất là ADN trong nhiều hài cốt đã bị phân hủy nghiêm trọng do điều kiện khí hậu nhiệt đới nóng ẩm và thời gian chôn cất kéo dài. Nhiều mẫu chỉ còn những đoạn ADN rất ngắn, khiến các phương pháp giám định truyền thống gặp nhiều hạn chế. Từ thực tế đó, các nhà khoa học của Viện Hàn lâm đã nghiên cứu và phát triển quy trình giải trình tự gen thế hệ mới sử dụng các chỉ thị đa hình nucleotide đơn (NGS-SNP).
Theo GS.TS. Chu Hoàng Hà, công nghệ NGS-SNP sử dụng hơn 5.000 chỉ thị SNP trên bộ gen nhân, giúp mở rộng khả năng đối sánh với thân nhân đến đời thứ tư theo cả dòng cha và dòng mẹ. Đồng thời, công nghệ này vẫn có thể phân tích hiệu quả những mẫu ADN đã bị đứt gãy nghiêm trọng, điều mà các phương pháp trước đây khó thực hiện. Đây được xem là bước tiến quan trọng trong công tác xác định danh tính hài cốt liệt sĩ ở Việt Nam.
PGS.TS. Phí Quyết Tiến, Viện trưởng Viện Sinh học cho biết, hiệu quả của công nghệ mới đã được kiểm chứng tại Nghĩa trang Liệt sĩ Trà Lĩnh (Cao Bằng). Trong 58 mẫu hài cốt đủ điều kiện khai quật, có tới 54 mẫu thu được dữ liệu SNP, đạt tỷ lệ 93%. Từ đó, các nhà khoa học đã xác định được danh tính của hai liệt sĩ ngay trong đợt thí điểm đầu tiên. Những trường hợp chưa đối sánh thành công chủ yếu do chưa có đủ dữ liệu ADN của thân nhân để so sánh.
Kết quả này trở thành cơ sở thực tiễn để Viện Hàn lâm kiến nghị Ban Chỉ đạo 515 sớm đưa quy trình giám định ADN bằng công nghệ NGS-SNP vào áp dụng trên phạm vi cả nước.
Theo GS.TS. Chu Hoàng Hà, với năng lực hiện nay, mỗi năm mới chỉ có thể giám định khoảng 1.000-2.000 mẫu. Trong khi đó, mục tiêu đến năm 2030 là giám định từ 200.000 đến 300.000 mẫu hài cốt liệt sĩ. Ước tính cần khoảng năm cơ sở giám định, mỗi cơ sở có năng lực tối thiểu 10.000 mẫu mỗi năm mới đáp ứng được yêu cầu đặt ra. Do đó, ngoài việc tiếp tục hoàn thiện công nghệ, cần đào tạo nhân lực, chuyển giao kỹ thuật cho các cơ sở giám định và đầu tư thêm trang thiết bị.
Con đường phía trước vẫn còn nhiều thách thức. Nhưng từ những phòng thí nghiệm, nơi các nhà khoa học lặng lẽ làm việc với từng mẫu ADN đã nhuốm màu thời gian, khoa học đang từng bước góp phần giải đáp một bài toán lịch sử. Mỗi kết quả giám định không chỉ là thành tựu của công nghệ, mà còn là sự tri ân đối với những người đã hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc.