Chà vá chân xám thuộc nhóm loài ăn lá cây, hoa quả và hạt, đóng vai trò quan trọng trong việc phát tán hạt giống, duy trì quá trình tái sinh rừng tự nhiên. Ảnh: Hữu Vỹ/TTXVN phát
Nhờ sự vào cuộc quyết liệt của địa phương, các ngành chức năng và cộng đồng, đến nay quần thể Chà vá chân xám ở những dãy núi của xã Tam Mỹ, tăng lên khoảng 75 con. Tuy có tăng trưởng, song loài linh trưởng quý hiếm này vẫn còn nhiều đe dọa khó lường. Do đó, tìm giải pháp căn cơ để bảo tồn một cách hài hòa, bền vững quần thể linh trưởng đặc hữu này là nhiệm vụ quan trọng, cấp bách.
Từ nhóm cực kỳ nguy cấp đến sinh trưởng và phát triển
Thạc sĩ Trần Hữu Vỹ - Giám đốc Trung tâm GreenViet cho biết, Chà vá chân xám là loài linh trưởng đặc hữu của Việt Nam, thuộc nhóm cực kỳ nguy cấp và có ý nghĩa quan trọng đối với công tác bảo tồn trong nước và quốc tế. Trong 30 ha rừng ở khu vực núi Hòn Dồ, Dương Bông, Hòn Ông, và núi Dương Bản Lầu của xã Tam Mỹ, thành phố Đà Nẵng, hiện có 75 con Chà vá chân xám sinh sống.
Từ 25 con phải đối mặt với nhiều nguy cơ bị tuyệt chủng bởi nạn săn bắt trái phép, sinh cảnh bị thu hẹp, đến nay quần thể Chà vá chân xám ở các dãy núi của xã Tam Mỹ tăng lên 75 con. Việc bảo tồn thành công quần thể linh trưởng này tại Tam Mỹ sẽ góp phần nâng cao vị thế của địa phương trong các chương trình bảo tồn thiên nhiên cấp quốc gia và quốc tế.
Chà vá chân xám thuộc nhóm IB trong danh mục động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm, thuộc nhóm cực kỳ nguy cấp trong Sách Đỏ Việt Nam và Danh lục Đỏ của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN). Vì vậy, việc bảo vệ quần thể Chà vá chân xám tại địa phương không chỉ là trách nhiệm của cộng đồng và chính quyền địa phương mà còn đóng góp vào nỗ lực chung của quốc gia trong bảo tồn các loài nguy cấp, quý hiếm. Chính vì vậy, ngày 10/5/2017 Thủ tướng Chính phủ có Quyết định số 628/QĐ-TTg phê duyệt Kế hoạch hành động khẩn cấp bảo tồn các loài linh trưởng ở Việt Nam đến năm 2025, tầm nhìn đến năm 2030, Thạc sĩ Trần Hữu Vỹ thông tin.
Chủ tịch UBND xã Tam Mỹ Nguyễn Quang Thạnh cho biết, Chà vá chân xám chủ yếu sống ở tầng tán, sinh hoạt chính trên cây có độ cao từ 15 - 25m, di chuyển bằng kiểu nhảy và chuyền cành, thuộc nhóm loài ăn lá cây, hoa quả và hạt. Chà vá chân xám đóng vai trò quan trọng trong việc phát tán hạt giống, duy trì quá trình tái sinh rừng tự nhiên.
Chà vá chân xám thuộc nhóm IB trong danh mục động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm, thuộc nhóm cực kỳ nguy cấp trong Sách Đỏ Việt Nam và Danh lục Đỏ của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN). Ảnh: Hữu Vỹ/TTXVN phát
Theo Trung tâm GreenViet, chỉ tính riêng khu vực 30 ha rừng ở núi Hòn Dồ, Dương Bông, Hòn Ông, Dương Bản Lầu có 176 loài động vật , gồm 17 loài thú, 46 loài chim, 21 loài lưỡng cư - bò sát, 92 loài côn trùng và 147 loài thực vật cùng sinh sống; trong đó có các loài động, thực vật thuộc nhóm quý như Cầy vòi hương, Khỉ đuôi lợn, Khỉ vàng, Cu li nhỏ, Lợn rừng, Ngô đồng.
Bên cạnh loài Chà vá chân xám, xã Tam Mỹ nằm trong khu vực có địa hình đồi núi thấp xen kẽ đồng bằng và các vùng rừng tự nhiên, tạo nên sự đa dạng về sinh cảnh và điều kiện thuận lợi cho nhiều loài động, thực vật sinh sống. Đây là môi trường thuận lợi, song cũng tiềm ẩn nhiều nguy hại cho cho các loài động, thực vật, nhất là loài linh trưởng quý hiếm như Chà vá chân xám.
Cùng với sự vào cuộc quyết liệt của chính quyền, sự tích cực tham gia của người dân, sự hình thành và hoạt động của các nhóm tiên phong bảo tồn Chà vá chân xám tại địa phương đã tạo nên mạng lưới hỗ trợ hiệu quả trong công tác tuần tra, giám sát, phát hiện vi phạm và tuyên truyền nâng cao nhận thức về bảo tồn động vật hoang dã. Hiện nay, Chà vá chân xám ở các dãy núi của xã Tam Mỹ tăng lên 75 cá thể. Về lâu dài, quần thể Chà vá chân xám sinh sống tại các dãy núi của địa phương cần được bảo tồn một cách bền vững hơn.
Bảo tồn loài linh trưởng đặc hữu gắn với sinh kế cộng đồng
Theo Thạc sĩ Trần Hữu Vỹ, Chà vá chân xám là loài thú linh trưởng đặc hữu của Việt Nam. Hiện cả nước còn khoảng 1.500 - 2.000 cá thể sống trong những cánh rừng tại 4 tỉnh thành phố gồm: Đà Nẵng, Quảng Ngãi, Gia Lai, Đăk Lăk. Việc bảo tồn loài Chà vá chân xám tại khu vực Tam Mỹ có nhiều thuận lợi nhờ sự quan tâm của các cấp chính quyền, sự tham gia của cộng đồng, đặc biệt là vai trò tiên phong của các tổ chức bảo tồn trong nghiên cứu, giám sát và truyền thông bảo tồn loài đã góp phần quan trọng trong việc bảo vệ sinh cảnh và giảm thiểu các mối đe dọa đối với loài linh trưởng này.
Chi cục trưởng Chi cục Kiểm lâm thành phố Đà Nẵng Trần Văn Thu phân tích, bảo tồn loài linh trưởng đặc hữu này rất công phu và chỉ thành công khi người dân địa phương nhận thức được giá trị của loài linh trưởng này và trở thành những người được hưởng lợi trực tiếp từ tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ Chà vá chân xám. Sự tăng trưởng từ 25 lên 75 con Chà vá chân xám trong gần 10 năm qua tại xã Tam Mỹ là kết quả đáng ghi nhận. Tuy nhiên kết quả này chưa thật sự bền vững bởi nhiều yếu tố, nhất là tác động của con người trong sản xuất, khiến sinh cảnh của Chà vá chân xám có khả năng bị thu hẹp dần.
Tại núi Hòn Ông là một trong những ngọn núi có Chà vá chân xám sinh sống, khu rừng này chỉ còn 3 ha là nơi sinh sống của gần 20 con linh trưởng quý hiếm. Các tác động từ con người có nguy cơ làm thu hẹp diện tích rừng tự nhiên, gây chia cắt sinh cảnh và ảnh hưởng đến không gian sinh tồn của loài linh trưởng này. Vì vậy, bảo tồn dựa vào cộng đồng và phát triển các sản phẩm du lịch sinh thái, gắn bảo tồn Chà vá chân xám với sinh kế bền vững của cộng đồng là lựa chọn vừa phù hợp với điều kiện thực tiễn, vừa hài hòa với sinh kế của cộng đồng.
Các nhóm tiên phong bảo tồn Chà vá chân xám tại địa phương hỗ trợ hiệu quả trong công tác tuần tra, giám sát, phát hiện vi phạm và tuyên truyền nâng cao nhận thức về bảo tồn động vật hoang dã. Ảnh: Hữu Vỹ/TTXVN phát
Là thành viên trong nhóm cộng đồng bảo vệ Chà vá chân xám, ông Huỳnh Công Phương bày tỏ sự phấn khởi khi chính quyền, các tổ chức xã hội và người dân địa phương ngày càng có trách nhiệm trong việc bảo vệ loài Chà vá chân xám quý hiếm.Tuy nhiên điều khiến ông Phương và các thành viên trong nhóm lo lắng là do nhu cầu về đất đai để trồng trọt và sản xuất nông lâm nghiệp, dẫn đến sinh cảnh sống của loài Chà vá chân xám vừa nhỏ lại, vừa bị chia cắt.
Ông Huỳnh Công Phương kiến nghị, để bảo vệ loài linh trưởng này, người dân không chỉ được tham gia cung cấp dịch vụ mà cần được tham gia ý kiến vào quá trình ra quyết định, giám sát tài nguyên và phân phối lợi ích. "Người dân chúng tôi rất mừng khi biết đàn Chà vá chân xám nay đã tăng lên đến 75 cá thể, gấp 3 lần so với khi mới được phát hiện cách đây gần 10 năm. Bảo tồn loài linh trưởng đặc hữu này chỉ có thể đạt được kết quả bền vững khi người dân địa phương không chỉ là chủ thể tham gia mà còn trực tiếp hưởng lợi từ các hoạt động bảo tồn", ông Huỳnh Công Phương chia sẻ.
Thực hiện nhiều chuyến điền dã nơi sinh cảnh sống của Chà vá chân xám, PGS, TS. Vũ Thị Phương Anh - Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Quảng Nam đề xuất một cơ chế trong bảo tồn loài linh trưởng đặc hữu này đó là thành lập Quỹ bảo tồn cộng đồng gắn với du lịch sinh thái. Một phần doanh thu từ vé tham quan, dịch vụ du lịch, tài trợ của doanh nghiệp hoặc các chương trình chi trả dịch vụ hệ sinh thái sẽ được đưa vào Quỹ bảo tồn cộng đồng gắn với du lịch để hỗ trợ sinh kế cho người dân tham gia bảo vệ rừng và giám sát loài linh trưởng đặc biệt quý hiếm này.
“Người dân cần được được trả công thông qua các hoạt động tuần tra bảo vệ rừng, vận hành bẫy ảnh, thu thập dữ liệu đa dạng sinh học, hướng dẫn du khách hoặc tham gia các chương trình giáo dục môi trường. Khi đó, người dân không còn là người hưởng lợi gián tiếp, mà thực sự trở thành những "cổ đông” của chiến lược quản lý, bảo vệ tài nguyên thiên nhiên. Sinh kế của cộng đồng, thu nhập của người dân ngày càng được cải thiện và phải gắn liền với nỗ lực bảo tồn Chà vá chân xám là một trong những giải pháp căn cơ để bảo tồn bền vững loài linh trưởng đặc hữu này”, PGS, TS. Vũ Thị Phương Anh kỳ vọng.