Chuyên gia lý giải nguyên nhân Hà Nội nắng nóng gay gắt hơn 40 độ C

Đợt nắng nóng diện rộng đang xảy ra tại Bắc Bộ và Trung Bộ là kết quả của nhiều hình thế thời tiết kết hợp, trong đó có sự mở rộng của vùng áp thấp nóng phía Tây, hiệu ứng phơn và tác động rõ rệt của đảo nhiệt đô thị. Tiến sĩ Trương Bá Kiên, Phó Giám đốc điều hành Trung tâm Nghiên cứu Khí tượng và Khí hậu, Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn, Môi trường và Biển, cho biết nắng nóng những ngày qua chưa thể vội kết luận là “kỷ lục”, nhưng là đợt nóng đáng lưu ý do tác động mạnh tới sức khỏe người dân, sinh hoạt đô thị và tiêu thụ điện.

Theo Tiến sĩ Trương Bá Kiên, nguyên nhân trực tiếp của đợt nắng nóng hiện nay là sau khi mưa tiểu mãn suy yếu, vùng áp thấp nóng phía Tây có xu hướng mở rộng sang Bắc Bộ và Trung Bộ, khiến nền nhiệt tăng nhanh trên diện rộng.

Cùng với đó, gió mùa Tây Nam bắt đầu hoạt động rõ hơn. Khi dòng khí Tây Nam vượt qua dãy Trường Sơn, hiệu ứng phơn làm không khí trở nên khô nóng, đặc biệt tại Trung Bộ và Bắc Trung Bộ. Ở Bắc Bộ, nhất là khu vực Tây Bắc và vùng núi phía Bắc, hiệu ứng phơn cũng có thể xuất hiện khi dòng khí vượt qua các dãy núi phía Tây, góp phần làm nhiệt độ tăng cao.

“Trong những ngày qua, trời ít mây, bức xạ mặt trời mạnh, gió yếu khiến quá trình nung nóng bề mặt diễn ra mạnh hơn. Tại các đô thị lớn như Hà Nội, hiệu ứng đảo nhiệt đô thị làm cảm giác nóng bức tăng thêm do bê tông, đường nhựa, nhà cao tầng, hoạt động giao thông và điều hòa tích nhiệt mạnh trong ngày, tỏa nhiệt chậm về đêm”, Tiến sĩ Trương Bá Kiên phân tích.

Lý giải việc có thời điểm Hà Nội ghi nhận mức nhiệt cao hơn một số khu vực vốn thường nắng nóng gay gắt như Trung Bộ hoặc Tây Bắc Bộ, chuyên gia khí tượng cho rằng mức nhiệt cực đại trong từng đợt nóng phụ thuộc vào nhiều yếu tố, gồm vị trí vùng áp thấp nóng, độ ẩm, mây, gió, mưa dông cục bộ trước đó và điều kiện bề mặt.

Riêng tại Hà Nội, yếu tố đô thị đóng vai trò quan trọng. Khu vực nội đô có mật độ bê tông hóa cao, nhiều đường nhựa, nhà cao tầng, phương tiện giao thông và nguồn nhiệt thải từ điều hòa, sinh hoạt, dịch vụ. Các bề mặt này hấp thụ mạnh bức xạ mặt trời vào ban ngày, tích trữ nhiệt và giải phóng chậm, khiến không khí trong đô thị nóng hơn và giảm nhiệt chậm hơn vùng ven.

Vì vậy, có những thời điểm Hà Nội ghi nhận nhiệt độ rất cao, thậm chí cao hơn một số khu vực thường xuyên chịu tác động của hiệu ứng phơn. Đây là sự cộng hưởng giữa nắng nóng quy mô lớn và hiệu ứng đảo nhiệt đô thị tại một đô thị mật độ cao.

Về quy luật khí hậu, cuối tháng 5 đến tháng 7 là giai đoạn Bắc Bộ và Trung Bộ thường bước vào cao điểm nắng nóng. Do đó, việc xuất hiện nắng nóng trong thời gian này không phải là bất thường. Tuy nhiên, điểm đáng chú ý của đợt hiện tại là nắng nóng xuất hiện trên diện rộng, cường độ khá gay gắt ngay từ đầu mùa hè. Tại Hà Nội, có nơi ghi nhận trên 40 độ C; trạm Láng đạt 41,1 độ C trong ngày 26/5.

Theo Tiến sĩ Trương Bá Kiên, so với các đợt nắng nóng cùng kỳ, đợt này đáng chú ý không chỉ ở giá trị nhiệt độ cực đại mà còn ở mức độ oi nóng trong đô thị. Sau nhiều ngày nắng liên tục, bề mặt đô thị tích nhiệt mạnh; trong khi độ ẩm cao, gió yếu, trời ít mây khiến cảm giác nóng bức kéo dài cả về chiều tối và ban đêm.

“Tuy nhiên, để kết luận đây có phải đợt nắng nóng kỷ lục hay bất thường nhất hay không, cần đối chiếu với chuỗi số liệu quan trắc dài hạn, trung bình nhiều năm và các kỷ lục lịch sử tại từng trạm”, ông Kiên cho biết.

Dự báo trong ngắn hạn, đợt nắng nóng diện rộng ở Bắc Bộ và Trung Bộ có khả năng còn duy trì trong một vài ngày tới, sau đó giảm dần khi hình thế gây nóng suy yếu và mưa dông cục bộ xuất hiện ở một số nơi.

Khoảng từ ngày 28/5, nắng nóng có xu hướng giảm dần, song điều này không đồng nghĩa thời tiết chuyển mát hẳn. Tại Hà Nội và nhiều khu vực Bắc Bộ, nền nhiệt vẫn có thể còn cao, nhất là vào chiều tối và ban đêm do đô thị tích nhiệt.Chuyên gia khí tượng lưu ý, không thể loại trừ khả năng mùa hè năm nay tiếp tục có những đợt nắng nóng gay gắt hơn hoặc kéo dài hơn, nhất là khi có sự kết hợp giữa áp thấp nóng phía Tây, hiệu ứng phơn, ít mưa, ít mây và nền khí hậu nóng hơn trung bình.

Trước tác động của nắng nóng, Tiến sĩ Trương Bá Kiên khuyến cáo người dân hạn chế hoạt động ngoài trời trong khung giờ nắng gắt, thường từ 11 giờ đến 16 giờ; uống đủ nước; che chắn khi di chuyển; tránh làm việc quá sức dưới nắng và không thay đổi nhiệt độ đột ngột giữa môi trường ngoài trời với phòng điều hòa.

Các nhóm dễ bị tổn thương như người cao tuổi, trẻ nhỏ, người có bệnh nền, phụ nữ mang thai và người lao động ngoài trời cần được quan tâm đặc biệt.

Đối với các đô thị lớn như Hà Nội, chính quyền cần lưu ý nguy cơ quá tải điện, cháy nổ do sử dụng thiết bị làm mát liên tục; đồng thời tăng cường cảnh báo sớm nắng nóng, bố trí điểm tránh nóng công cộng, bảo đảm nước sạch, y tế cơ sở và an toàn cho người lao động ngoài trời.

Bên cạnh nắng nóng, chuyên gia cũng cảnh báo nguy cơ thời tiết nguy hiểm sau nắng nóng. Khi nền nhiệt mặt đất tăng cao nhiều ngày, khí quyển trở nên bất ổn định; nếu xuất hiện rãnh thấp, hội tụ gió hoặc nhiễu động, có thể xảy ra dông lốc, sét, mưa đá, gió giật mạnh và mưa lớn cục bộ.

Tại Hà Nội, mưa lớn trong thời gian ngắn có thể gây ngập úng tại các tuyến phố trũng, khu vực thoát nước kém. Vì vậy, người dân không nên chủ quan khi trời chuyển mát sau nắng nóng, mà cần theo dõi sát các bản tin cảnh báo ngắn hạn để chủ động phòng tránh.