Đài tưởng niệm Bến tàu không số K15.
Ký ức hào hùng
Năm nào cũng vậy, cứ gần tới ngày 30/4 và 20/10 hằng năm, tâm trí Thượng úy Hoàng Gia Hiếu, Chủ tịch Hội truyền thống đường Hồ Chí Minh trên biển thành phố Hải Phòng lại bồi hồi khi nhớ về những năm tháng làm nhiệm vụ trên những chuyến tàu không số.
Ở tuổi 84, mái tóc người lính năm xưa đã điểm bạc, bước chân không còn vững, nhưng giọng nói vẫn sang sảng đầy âm hưởng tự hào. Ông hồi tưởng: "Năm 1964, tôi nhập ngũ. Sau 2 tháng huấn luyện, tôi nhận lệnh công tác. Khi về đến Đồ Sơn mới được biết là nhiệm vụ chi viện chiến trường miền Nam bằng đường biển. Chúng tôi khi đó tuổi ngoài đôi mươi, ai cũng háo hức lên đường". Tháng 8/1964, chiến sĩ trẻ Hoàng Gia Hiếu cùng với những đồng đội của mình được xuống tàu và bắt đầu tham gia các chuyến đi của những đoàn tàu không số. Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua, nhưng ký ức về hành trình trên biển năm xưa trên những con tàu không số vẫn hiện rõ trong tâm trí người lính già.
Ông Hiếu kể: "Khi đó, tàu thì bé, ăn uống khó khăn, say sóng, rồi phải đối mặt với nhiều hiểm nguy trong quá trình đi biển nhưng anh em rất vô tư. Gặp máy bay hoặc tàu địch, anh em đều rất bình thản, như những ngư dân đi đánh cá bình thường, giả vờ vá lưới, phơi cá nhưng thực tế bên dưới lưới là 2 bệ pháo sẵn sàng chiến đấu. Nhờ sự mưu trí, linh hoạt, dũng cảm, ngoan cường, các chiến sĩ đã đánh lừa địch và nhiều chuyến tàu đã hoàn thành nhiệm vụ".
Suốt 11 năm phục vụ (1964-1975), Thượng úy Hoàng Gia Hiếu nhớ như in chuyến đầu tiên của anh em chiến sĩ miền Bắc tham gia tàu không số. "Đó là chuyến tàu mắc cạn ở Hoàng Sa. Rất vất vả. Hầu hết các tàu qua đây đều phải bỏ tàu. Nhưng hôm ấy, lãnh đạo tàu chúng tôi đã quyết định tìm mọi cách để giữ tàu và sau 1 ngày 1 đêm, khi có nước lớn, cuối cùng đã đưa được tàu ra khỏi vùng cạn và sau đó chúng tôi đã vào đến Cà Mau và hoàn thành nhiệm vụ kép", ông Hiếu kể. Một kỷ niệm khác với ông Hoàng Gia Hiếu là chuyến tàu cập bến Quảng Ngãi. Lần đó, trong tình huống gặp địch, thủ trưởng quyết định vào bến thả hàng và cho nổ tàu, sau đó anh em bơi vào bờ, chờ lệnh của cấp trên để trở ra Bắc. Chuyến phá tàu đó có 2 đồng đội của ông đã hy sinh.
Thượng úy Hoàng Gia Hiếu, Chủ tịch Hội truyền thống đường Hồ Chí Minh trên biển thành phố Hải Phòng bồi hồi khi thăm di tích K15 và nhớ về những đồng đội đã hy sinh năm xưa.
Từ ký ức của Thượng úy Hoàng Gia Hiếu, câu chuyện về một tuyến đường huyền thoại dần hiện lên. Ngày 23/10/1961, Bộ Quốc phòng quyết định thành lập Đoàn 759 (sau là Đoàn 125) chính thức mở con đường vận chuyển chiến lược trên biển chi viện chiến trường miền Nam. Ngày 23/10 đánh dấu sự ra đời của đường Hồ Chí Minh trên biển. Suốt 14 năm (từ 1961-1975), bất chấp sự kiểm soát gắt gao của địch, những con tàu không số anh hùng vẫn lặng lẽ rời bến vượt trùng khơi thực hiện hơn 1.800 chuyến đi, vận chuyển trên 150.000 tấn vũ khí, hàng hóa và hơn 80.000 lượt cán bộ chiến sĩ vào chiến trường miền Nam.
Không chỉ là một tuyến vận tải quân sự, Đường Hồ Chí Minh trên biển đã trở thành một biểu tượng rực sáng của trí tuệ, bản lĩnh dũng cảm và sự hy sinh cao cả, là bản anh hùng ca được viết bằng máu, nước mắt và niềm tin của cả dân tộc. Có những con tàu khi bị địch phát hiện đã buộc phải tự hủy để bảo vệ bí mật. Có những chuyến đi không bao giờ trở lại, biết bao người lính đã mãi mãi nằm lại giữa biển khơi. Và trong hành trình đó, Bến K15 tại Vụng Séc - Đồ Sơn giữ vị trí quan trọng, là bến cảng xuất phát của những "con tàu không số" (các tàu không mang số hiệu).
Phát huy giá trị di tích, bồi đắp lòng yêu nước
Để ghi dấu địa điểm lịch sử này, Đài tưởng niệm những chiến công vang dội và công lao các anh hùng liệt sĩ đã được xây dựng. Năm 2008, di tích được xếp hạng là Di tích quốc gia và năm 2024 được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt. Tại đài tưởng niệm có dòng chữ ghi: Đường Hồ Chí Minh trên biển cùng với những "con tàu không số' là kỳ tích huyền thoại, thiên anh hùng ca bất hủ, mốc son chói lọi, biểu tượng ngời sáng của chủ nghĩa anh hùng cách mạng, trí tuệ, sự hy sinh, lòng dũng cảm, ý chí độc lập dân tộc và thống nhất đất nước của toàn thể nhân dân Việt Nam.
Bí thư Đảng ủy phường Đồ Sơn Lê Quốc Tiến khẳng định, Di tích quốc gia đặc biệt Bến K15 không chỉ lưu giữ những dấu tích một thời chiến đấu oanh liệt mà còn là không gian thiêng liêng hun đúc tinh thần yêu nước, ý chí kiên cường và truyền thống cách mạng cho các thế hệ hôm nay và mai sau. Nơi đây đã và đang trở thành một địa chỉ đỏ có ý nghĩa sâu sắc nhắc nhở thế hệ hôm nay và mai sau trân trọng hơn giá trị của hòa bình, độc lập, từ đó ý thức rõ hơn trách nhiệm đối với công cuộc xây dựng quê hương đất nước.
Theo ông Lê Quốc Tiến: "Đảng bộ, chính quyền và nhân dân phường Đồ Sơn luôn xác định rõ trách nhiệm trong việc gìn giữ và phát huy các giá trị lịch sử quý báu. Với tất cả sự trân trọng và lòng biết ơn, chúng tôi luôn ý thức xây dựng và phát huy tốt nhất giá trị của di tích để nơi đây không chỉ là ký ức của quá khứ mà còn trở thành không gian văn hóa lịch sử tâm linh tiêu biểu góp phần giáo dục truyền thống cho hàng triệu người dân Việt Nam, bồi đắp lòng yêu nước và lan tỏa những giá trị bền vững của dân tộc. Từ trước đến nay, nhiều hoạt động giáo dục truyền thống, bồi đắp đạo lý uống nước nhớ nguồn cho thế hệ trẻ đã được tổ chức như tổ chức kết nạp đoàn viên, kết nạp đảng viên trẻ, tổ chức chương trình sinh hoạt hè, gặp gỡ và nói chuyện với nhân chứng lịch sử…".
Dấu tích của bến K15 xưa nay vẫn còn những hàng cọc nhô lên khỏi mặt nước.
Dự án đầu tư tu bổ, tôn tạo quần thể di tích Bến K15 do UBND thành phố Hải Phòng thực hiện đã sắp hoàn thiện. Dự án được đầu tư gần 235 tỷ đồng, tu bổ, tôn tạo tổng thể khu di tích Bến K15 nhằm bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị di tích, qua đó thể hiện lòng tri ân sâu sắc đối với các anh hùng liệt sĩ đã anh dũng hy sinh vì độc lập tự do của Tổ quốc.
Chứng kiến công trình đầu tư tôn tạo di tích dần hoàn thiện, Thượng úy Hoàng Gia Hiếu chia sẻ niềm tự hào vì đã góp một phần nhỏ bé vào công cuộc kháng chiến chống Mỹ và nay, đang chứng kiến sự phát triển của quê hương đất nước. "Nhìn thấy Di tích Bến K15 khang trang, chúng tôi rất phấn khởi và xúc động, nhớ về hơn 100 người đồng đội trên những chuyến tàu không số đã hy sinh", Thượng úy Hoàng Gia Hiếu xúc động nói.
Phó Chủ tịch thường trực UBND phường Đồ Sơn Phạm Hoàng Tuấn cho biết, thời gian tới, phường sẽ phối hợp với Hội truyền thống đường Hồ Chí Minh trên biển và các đơn vị liên quan sưu tầm, phục dựng để làm dày thêm tư liệu, hiện vật cho nhà trưng bày tại Di tích; chỉ đạo các cơ quan chuyên môn đầu tư xây dựng nội dung tuyên truyền, thuyết minh sinh động, phục vụ nhu cầu tham quan, dâng hương, học tập truyền thống tại đây. Đồng thời, phối hợp với Sở Giáo dục và Đào tạo thành phố Hải Phòng nghiên cứu xây dựng các chương trình học ngoại khóa, tham quan để triển khai rộng khắp tới các trường học trên địa bàn thành phố; đề nghị các đơn vị lữ hành gắn với các điểm đến trải nghiệm trong hành trình khám phá các di tích, danh thắng trên địa bàn phường.