Phát huy tối đa tiềm năng từ trục di sản văn hóa quý báu -Bài 2: Tháo gỡ 'nút thắt' bảo tồn và phát triển

Để hiện thực hóa cam kết với UNESCO và mục tiêu chiến lược của Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, hai địa phương cần thống nhất một cơ chế quản trị vùng chung, khơi thông mọi nguồn lực, người dân là chủ thể bảo tồn và phát huy giá trị di sản bền vững.

Nhận diện những "lực cản" và thách thức liên vùng

Mặc dù tuyến du lịch biển liên vịnh Hạ Long - Lan Hạ đã đạt được kết quả ban đầu, nhưng thực tế quản lý không gian di sản trải rộng qua nhiều địa phương vẫn bộc lộ một số bất cập. Áp lực từ phát triển kinh tế - xã hội vùng ven di sản, sự gia tăng đột biến của lượng khách vào các mùa lễ hội cao điểm đang đe dọa trực tiếp lên các công trình kiến trúc cổ và hệ sinh thái nhạy cảm của vùng biển đảo. Bên cạnh đó, các di sản thế giới cũng đối mặt với thách thức đến từ bài toán hài hòa lợi ích kinh tế và bảo tồn tính toàn vẹn di sản.

Ông Vũ Kiên Cường, Phó Trưởng Ban Quản lý Di sản thế giới Vịnh Hạ Long - Yên Tử (Quảng Ninh) chia sẻ: Việc một quần thể di sản thuộc nhiều tỉnh quản lý luôn đặt ra bài toán khó về cơ chế phối hợp để cân bằng giữa bảo tồn và phát triển. Là mô hình di sản liên tỉnh đầu tiên của Việt Nam, cơ chế quản lý tại đây vẫn đang trong quá trình hoàn thiện các nội dung cốt lõi như đánh giá sức tải, quản lý du lịch, phát triển vùng đệm và bảo vệ môi trường trước áp lực phát triển kinh tế, đô thị hóa, thiên tai hay biến đổi khí hậu.

Để chuỗi di sản thực sự trở thành "điểm đến, điểm nhớ" bền vững, thời gian tới các địa phương cần tiếp tục hoàn thiện khung quản trị chung, đẩy mạnh chuyển đổi số, phát triển các sản phẩm du lịch xanh chất lượng cao và phát huy tối đa vai trò bảo tồn của cộng đồng bản địa.

Liên quan đến nội dung này, đại diện lãnh đạo Phòng Văn hóa đặc khu Cát Hải (Hải Phòng) thẳng thắn chỉ ra những rào cản nội tại: Thực tế cho thấy, dù Lan Hạ và Hạ Long cùng thuộc một quần thể tự nhiên, nhưng trước đây việc kết nối hành trình còn gặp nhiều rào cản do sự thiếu đồng bộ trong quản lý giữa hai địa phương.

Sự khác biệt về tiêu chuẩn kỹ thuật, trang thiết bị an toàn và quy định môi trường giữa hai địa phương từng tạo ra rào cản cho các chủ tàu và doanh nghiệp. Tình trạng phí chưa đồng bộ trước đây cũng làm tăng chi phí tour. Thách thức lớn nhất vẫn là bài toán cân bằng giữa phát triển du lịch và bảo tồn di sản. Việc gia tăng lưu lượng khách liên vùng sẽ tạo thêm áp lực lên hệ sinh thái nhạy cảm của quần đảo Cát Bà. Vì vậy, quan điểm xuyên suốt của địa phương là phát triển nhưng phải bảo vệ di sản toàn vẹn nhất.

Nỗi lo về sự quá tải và nguy cơ thương mại hóa không gian tâm linh cũng là trăn trở lớn đối với trục di sản trên đất liền. Ông Nguyễn Văn Cường, Phó Trưởng Ban Quản lý di tích Côn Sơn – Kiếp Bạc (Hải Phòng) phân tích: Khi các điểm di tích của Hải Phòng nằm trong quần thể di sản thế giới, khả năng nhận diện trên bản đồ du lịch quốc tế được nâng cao.

Tuy nhiên, thách thức đặt ra hiện nay là áp lực bảo tồn khi lượng khách tăng nhanh, nguy cơ dẫn đến quá tải vào mùa lễ hội, xuống cấp công trình kiến trúc, tác động đến cảnh quan tự nhiên và ô nhiễm môi trường.

Cùng với đó là thách thức cân bằng giữa bảo tồn và khai thác du lịch khi phát triển du lịch quá mức, xây dựng công trình không phù hợp, thương mại hóa không gian tâm linh và biến dạng cảnh quan văn hóa. Điều này đòi hỏi phải có quy hoạch thống nhất, cơ chế phối hợp quản lý chung, đồng bộ trong quảng bá và bảo tồn.

Cộng đồng là chủ thể của di sản và tăng liên kết 

Để giải quyết tận gốc các thách thức trên, các chuyên gia và nhà quản lý đều đồng quan điểm phải xem di sản là một hệ sinh thái tuần hoàn. Ở đó, người dân địa phương và các doanh nghiệp lữ hành đóng vai trò là những mắt xích chủ chốt, vừa tạo sinh kế từ di sản, vừa chủ động gìn giữ di sản.

Dưới góc nhìn của doanh nghiệp lữ hành trực tiếp khai thác du lịch liên tỉnh, ông Nguyễn Thành Trung, Giám đốc Công ty Trách nhiệm hữu hạn và Dịch vụ Du lịch Aroma Việt Nam đánh giá: Việc thông tuyến du lịch giữa Hạ Long và Cát Bà là bước đi có ý nghĩa quan trọng trong việc phát huy giá trị của hai trung tâm du lịch biển hàng đầu miền Bắc.

Hạ Long sở hữu hệ thống đảo đá vôi kỳ vĩ, cảnh quan đặc sắc của Di sản thiên nhiên thế giới, trong khi Cát Bà nổi bật với hệ sinh thái đa dạng, rừng quốc gia, các bãi tắm đẹp và không gian nghỉ dưỡng xanh. Sự kết nối liên tuyến không chỉ gia tăng sức hấp dẫn cho từng điểm đến mà còn góp phần hình thành một trung tâm du lịch biển đảo quy mô quốc tế, nâng cao năng lực cạnh tranh của du lịch Hải Phòng và Quảng Ninh trên bản đồ du lịch khu vực và thế giới.

Để hiện thực hóa điều này trên trục di sản văn hóa Trúc Lâm, ông Nguyễn Văn Cường, Phó Trưởng Ban Quản lý di tích Côn Sơn – Kiếp Bạc (Hải Phòng) đề xuất nhóm giải pháp mang tính chiến lược: Giải pháp cốt lõi là để người dân sống cạnh di sản trở thành ‘người làm chủ di sản’, biến doanh nghiệp từ ‘nhà khai thác tài nguyên du lịch’ thành ‘đối tác bảo tồn’.

Cần tập trung tạo sinh kế trực tiếp cho người dân từ di sản thông qua việc phát triển homestay, farmstay, cung cấp dịch vụ hướng dẫn trải nghiệm, ẩm thực chay, sản phẩm OCOP; hình thành cơ chế chia sẻ lợi ích, trích một phần nguồn thu từ vé tham quan để hỗ trợ cộng đồng tham gia bảo vệ di sản.

Hiện nay, địa phương tập trung vào một số định hướng trọng tâm hướng tới xây dựng thương hiệu du lịch văn hóa - tâm linh tầm quốc gia và quốc tế với mục tiêu đưa tuyến Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc trở thành một “Con đường Di sản Phật giáo Trúc Lâm” tiêu biểu của Việt Nam, vừa bảo tồn và phát huy giá trị di sản, vừa tạo động lực phát triển kinh tế xanh, kinh tế di sản bền vững cho các địa phương trong khu vực. Trong đó, sản phẩm du lịch chuyên đề “Con đường hoằng dương Phật pháp Trúc Lâm” sẽ là sản phẩm đặc trưng, giúp du khách trải nghiệm sâu sắc các giá trị lịch sử, văn hóa và tư tưởng Phật giáo Việt Nam.

Mục tiêu bao trùm và cao nhất của việc liên kết vùng không chỉ dừng lại ở các chỉ số tăng trưởng kinh tế thuần túy, mà là thực hiện thắng lợi Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam. Việc bảo tồn nguyên vẹn các công trình tôn giáo, duy trì không gián đoạn các nghi lễ truyền thống và giữ gìn tính toàn vẹn về mặt thị giác, không gian sinh thái chính là trách nhiệm chính trị, cam kết quốc tế cao cả của các địa phương.

Tại Hội nghị tổng kết công tác xây dựng Hồ sơ khoa học Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc diễn ra ngày 16/5/2026 tại Hà Nội, ông Quản Minh Cường, Bí thư Tỉnh ủy Quảng Ninh khẳng định: Quần thể Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc sở hữu những giá trị độc nhất vô nhị.

Đây là di sản thế giới dạng chuỗi liên tỉnh đầu tiên của đất nước, không gian lịch sử - văn hóa này là sợi dây thắt chặt mối liên kết giữa Quảng Ninh, Hải Phòng và Bắc Ninh, đưa khu vực này trở thành vùng động lực kinh tế - văn hóa vững mạnh, khẳng định chiều sâu tư tưởng dân tộc theo chuẩn mực quốc tế.

Thực hiện Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, thời gian tới, ba địa phương quyết tâm huy động mọi nguồn lực, lấy chuỗi di sản làm nòng cốt kiến tạo một hệ sinh thái văn hóa mang bản sắc Việt Nam có sức mạnh dẫn dắt sự phát triển bền vững. Các địa phương cam kết tuân thủ nghiêm Luật Di sản văn hóa, khẩn trương xây dựng và vận hành hiệu quả một kế hoạch quản lý du lịch chung.

Mục tiêu tối thượng là bảo đảm hài hòa giữa bảo tồn di sản và phát triển kinh tế dưới góc độ quản trị vùng thống nhất, khơi thông mọi nguồn lực và không để không gian di sản bị chia cắt bởi địa giới hành chính hay các thủ tục thủ công, rườm rà.

Sự thống nhất trong nhận thức và hành động của các nhà lãnh đạo, cơ quan quản lý, cộng đồng doanh nghiệp và người dân chính là lời giải cho bài toán liên kết vùng trong phát triển kinh tế di sản. Khi dòng chảy cơ chế được khơi thông toàn diện, các giá trị nổi bật toàn cầu của chuỗi di sản liên tỉnh Hải Phòng - Quảng Ninh - Bắc Ninh sẽ thực sự trở thành nguồn lực nội sinh trường tồn, đóng góp xứng đáng vào hành trình đưa văn hóa trở thành nền tảng tinh thần, mục tiêu và động lực phát triển bền vững của đất nước trong kỷ nguyên mới.