100 năm bản sắc của một biểu tượng kiến trúc, văn hóa đất phương Nam

Tròn một thế kỷ hình thành và phát triển (1926 – 2026), ngôi chợ cổ không chỉ chứng kiến bao thăng trầm của lịch sử Sài Gòn – Thành phố Hồ Chí Minh mà còn lưu giữ vẹn nguyên bản sắc nghĩa tình, tinh thần tương thân tương ái sâu đậm của con người đất phương Nam.

Dấu ấn kiến trúc trăm năm giữa lòng đô thị hiện đại

Chợ Tân Định được khởi công xây dựng vào năm 1926 và chính thức đưa vào hoạt động năm 1927. Sự ra đời của chợ gắn liền với quá trình mở rộng đô thị Sài Gòn về phía Bắc, kết nối trung tâm cũ với vùng đất ngã ba Giồng năm xưa. Cùng với chợ Bến Thành, chợ Tân Định là một trong những trung tâm thương mại cổ xưa và quy mô nhất của Thành phố thời kỳ đó.

Trải qua một thế kỷ, chợ Tân Định vẫn giữ nguyên vẹn nét kiến trúc độc đáo thời Pháp thuộc. Điểm nhấn nổi bật nhất của ngôi chợ là mặt tiền ba tháp cổng nổi với đường nét hoa văn trang trí tinh xảo. Tháp chính ở giữa nhỉnh hơn hai tháp phụ hai bên, tạo nên sự cân đối, uy nghi nhưng không mất đi nét thanh thoát. Mái chợ lợp ngói đỏ, hệ thống khung sắt chắc chắn cùng các cửa sổ lá sách đón gió tự nhiên giúp không gian bên trong luôn thoáng đãng, mát mẻ dù thời tiết bên ngoài nắng nóng.

Nhiều nhà nghiên cứu đô thị đánh giá, chợ Tân Định không đơn thuần là nơi trao đổi hàng hóa, mà là một “di sản sống”, nơi giao thoa giữa mỹ thuật phương Tây và tập quán sinh hoạt thương nghiệp truyền thống của người Việt.

Nhà nghiên cứu, Tiến sỹ Huỳnh Văn Sinh, Học viện Cán bộ Thành phố Hồ Chí Minh cho biết, chợ Tân Định từng gắn liền với một giai thoại thú vị - “Chợ nhà giàu”. Sở dĩ có tên gọi ấy là bởi ở đây hoàn toàn không có cảnh mặc cả, trả giá, xô xát như nhiều nơi khác. Đó chính là nét văn hóa buôn bán rất riêng, rất duyên của người Nam Bộ, nhẹ nhàng và nhã nhặn.

Bạn có thể đến sạp, lục tung từng xấp vải để lựa chọn rồi đi mà không mua, người bán cũng chỉ ôn tồn dặn một câu: “Nếu anh sang sạp khác thấy giá cao hơn, xin quay lại ủng hộ giùm tôi nhé”. Một lời chào hàng vừa khiêm nhường, vừa tinh tế, thể hiện trọn vẹn sự hài hòa và nhân văn trong giao tiếp thương hồ.

Nói đến chợ Tân Định, người dân Thành phố và du khách thập phương nhớ ngay đến danh xưng “thánh địa vải vóc”. Ngay từ những thập niên giữa thế kỷ XX, nơi đây đã nổi tiếng là trung tâm bán sỉ và lẻ các loại vải lớn nhất vùng Sài Gòn – Gia Định.

Bước vào khu vực bán vải của chợ Tân Định, người ta không khỏi ngỡ ngàng trước hàng trăm gian hàng chất đầy những cuộn vải đủ sắc màu, chất liệu: từ lụa tơ tằm, gấm, nhung cao cấp đến đũi, linen, cotton mỏng nhẹ.

Đây từng là nơi dừng chân quen thuộc của các nhà may lừng danh, các quý cô, quý bà Sài thành muốn lựa chọn chất liệu tinh tế nhất cho chiếc áo dài truyền thống. Sức hút của chợ vải Tân Định không chỉ nằm ở sự phong phú, chất lượng hàng hóa mà còn ở sự am hiểu, tư vấn tận tình của các tiểu thương.

Một tiểu thương đã có ba đời gắn bó nghề bán vải tại chợ Tân Định, bà Thanh Huyền (sạp vải Trung Tín) chia sẻ, tình yêu và sự gắn bó với ngôi chợ này dường như đã trở thành một truyền thống sâu sắc của gia đình. Hồi xưa, hầu như tất cả các thành viên trong gia đình bà đều buôn bán ở đây. Đến nay, mọi người đều đã trưởng thành, con cháu cũng đã lớn khôn. Đối với bà, chợ Tân Định vô cùng dễ thương và lưu giữ biết bao kỷ niệm sâu sắc. Nơi đây không chỉ là nơi buôn bán mà còn là không gian gắn kết tình cảm chị em tiểu thương đầy niềm vui và sự khăng khít.

Bên cạnh thế mạnh vải vóc, chợ Tân Định còn được mệnh danh là “thiên đường ẩm thực” không ngủ, hoạt động nhộn nhịp từ sáng sớm đến tận đêm khuya với hàng trăm món ăn đượm vị Nam Bộ và sự giao thoa ẩm thực ba miền.

Nhắc tới ẩm thực chợ Tân Định, không thể không kể đến những thương hiệu vang danh nhiều thập kỷ như: cháo sườn, xôi gà mắm hành, hủ tiếu mì Nam Vang, bánh xèo, bánh khọt, dừa dầm…Ẩm thực nơi đây không chỉ chinh phục thực khách bởi hương vị đậm đà, chế biến công phu mà còn ở sự giữ gìn vệ sinh và thái độ phục vụ nồng hậu. Rất nhiều món ăn tại chợ đã theo chân du khách quốc tế xuất hiện trên các tạp chí du lịch nổi tiếng thế giới, trở thành một điểm nhấn quan trọng trong hành trình khám phá văn hóa ẩm thực Thành phố Hồ Chí Minh.

Gìn ngữ bản sắc văn hóa – du lịch

Nếu kiến trúc là “xác” và thương mại là “thịt” thì tinh thần nghĩa tình chính là “hồn cốt” tạo nên sức sống bền bỉ 100 năm của chợ Tân Định. Nằm ở trung tâm Thành phố năng động và cạnh tranh gay gắt, chợ Tân Định vẫn giữ được nề nếp văn minh thương nghiệp đậm đà nhân văn.

Văn hóa mua bán ở chợ Tân Định từ lâu đã nổi tiếng với sự lịch sự, nhã nhặn. Các tiểu thương nơi đây truyền nhau bài học kinh doanh: “Bán hàng giữ lấy cái tâm, trao nụ cười nhận lại sự tin tưởng”. Việc nói thách ít khi xảy ra, hàng hóa được niêm yết rõ ràng, thái độ niềm nở ngay cả khi khách chỉ ghé thăm mà không mua. Tình cảm giữa người bán và người mua không dừng lại ở mối quan hệ kinh tế thuần túy, mà trở thành tình thân, tình tri kỷ qua nhiều thế hệ.

Bà Nguyễn Thị Thoa, tiểu thương kinh doanh ngành hàng khô tại chợ hơn 40 năm, bộc bạch: “Nhiều gia đình ba thế hệ đều là khách quen của tôi. Từ bà nội dẫn con gái, rồi nay đứa cháu ngoại lại đến tìm để mua đồ. Có những vị khách đi định cư nước ngoài hàng chục năm, mỗi lần về thăm quê hương việc đầu tiên là ghé chợ, ôm tớ một cái rồi ngồi trò chuyện chuyện xưa nét cũ. Cái tình cái nghĩa đó tiền bạc nào mua được”

Không chỉ tiểu thương, nhiều thế hệ khách hàng cũng xem chợ Tân Định là một phần ký ức thân thương. Dù đi đâu, họ vẫn tìm về khu chợ như tìm về một phần tuổi thơ. Với gần 50 năm gắn bó với chợ, như Nghệ sỹ Ưu tú Lê Thiện tâm sự: “Sau ngày đất nước được giải phóng, người dân còn nghèo, tôi đi chợ nói “không có tiền” mà bà con cứ nói “cứ mua đi rồi có tiền trả sau”. Dù không quen biết mà vẫn rất tin tưởng. Cái tình như vậy đó, hỏi làm sao tôi không gắn với với Tân Định cho được”.

Đứng trước sự phát triển mạnh mẽ của các hình thức thương mại hiện đại như siêu thị, trung tâm thương mại và mua sắm trực tuyến (e-commerce), chợ truyền thống Tân Định cũng phải đối mặt với không ít thách thức. Lượng khách mua sắm trực tiếp có thời điểm sụt giảm, thói quen tiêu dùng của thế hệ trẻ thay đổi đòi hỏi ngôi chợ 100 tuổi phải chủ động thích ứng và chuyển mình.

Ông Nguyễn Thành Danh, Phó Chủ tịch UBND phường Tân Định nêu rõ, trải qua một thế kỷ, chợ Tân Định còn tự hào khi được công nhận là di tích lịch sử - kiến trúc cấp Thành phố. Nhân dịp kỷ niệm 100 năm thành lập, chính quyền địa phương cùng Sở ngành liên tục tuyên truyền, vận động bà con thương nhân và người dân chung tay giữ gìn, tôn tạo nét đẹp kiến trúc - văn hóa truyền thống này.

Để nâng cao năng lực cạnh tranh trong kỷ nguyên số, chợ Tân Định là một trong những đơn vị đi đầu trong mô hình “Chợ 4.0 - Không dùng tiền mặt”. Đến nay, hầu hết các gian hàng từ vải vóc, thời trang đến rau củ, quán ăn đều đã trang bị mã QR thanh toán linh hoạt, tạo thuận lợi tối đa cho người dân và du khách.

Định hướng phát triển chợ Tân Định gắn với du lịch trải nghiệm văn hóa đang được Thành phố Hồ Chí Minh tích cực thúc đẩy. Ngôi chợ không chỉ là nơi mua sắm mà được quy hoạch thành một điểm dừng chân di sản trong hành trình du lịch nội đô (city tour). Sự kết nối giữa chợ Tân Định - Nhà thờ Tân Định - các công trình kiến trúc lân cận cùng trải nghiệm kinh tế đêm về ẩm thực đang mở ra một hướng đi mới đầy triển vọng.

Trải qua hành trình 100 năm đầy tự hào, chợ Tân Định không chỉ là một trung tâm giao thương sầm uất mà đã trở thành một phần hồn cốt, một chứng nhân lịch sử lưu giữ trọn vẹn ký ức, vẻ đẹp kiến trúc và tinh thần nghĩa tình phóng khoáng của người dân Thành phố Hồ Chí Minh. Giữa dòng chảy hối hả của cuộc sống hiện đại, ngôi chợ cổ ấy vẫn ngày ngày nhộn nhịp, lan tỏa hơi ấm tình người, khẳng định sức sống trường tồn của một di sản văn hóa, thương mại độc đáo giữa lòng Thành phố mang tên Bác.