TP Hồ Chí Minh đang tưng bừng bước vào mùa lễ hội Tết.
Phòng ngừa từ sớm
Tết Nguyên đán và mùa lễ hội đầu năm là thời điểm các hoạt động ẩm thực diễn ra sôi động nhất trong năm. Hàng nghìn gian hàng ẩm thực, lễ hội đường phố, bếp ăn tập thể và các sự kiện du lịch ẩm thực được tổ chức dày đặc, kéo theo nhu cầu tiêu thụ nguyên liệu tăng cao. Chính vì vậy, bà Trần Thị Hiền Minh, Phó Chủ tịch Hội Đầu bếp Chuyên nghiệp Sài Gòn cho biết, việc phòng ngừa nguy cơ mất an toàn thực phẩm không chỉ là nhiệm vụ của cơ quan quản lý mà còn là trách nhiệm trực tiếp của các tổ chức nghề nghiệp và từng cơ sở kinh doanh.
Theo bà Hiền Minh, trong ẩm thực Việt Nam, các nguyên liệu như thịt lợn, bột, mì và gia vị gần như không thể thiếu trong hầu hết món ăn. Sau những vụ việc liên quan đến thực phẩm bẩn và nguyên liệu chứa chất độc bị phát hiện thời gian qua, vấn đề nguồn gốc đầu vào trở thành mối quan tâm hàng đầu của nhà hàng, quán ăn, cũng như các đơn vị tham gia lễ hội ẩm thực.
“Không chỉ các doanh nghiệp lớn, ngay cả hộ kinh doanh nhỏ lẻ hay bán hàng online cũng buộc phải rà soát lại toàn bộ giấy tờ pháp lý và nguồn cung nguyên liệu, bởi chỉ cần một sơ suất nhỏ cũng có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến uy tín và hoạt động kinh doanh", bà Minh nhấn mạnh.
Điều khiến bà Hiền Minh đặc biệt trăn trở là việc đã có những vụ thực phẩm bẩn bị phát hiện ngay tại các thương hiệu có đầy đủ hồ sơ, giấy tờ pháp lý. Theo bà Minh, người kinh doanh ở khâu cuối cùng của chuỗi cung ứng thường chỉ có thể dựa vào giấy tờ để lựa chọn nhà cung cấp. Khi xảy ra sự cố, thiệt hại về uy tín và kinh tế lại đổ dồn lên nhà hàng, quán ăn hoặc đơn vị tổ chức sự kiện, dù nguyên nhân có thể bắt nguồn từ khâu sản xuất hoặc phân phối trước đó. Vì vậy, bà Minh kiến nghị cần tăng cường kiểm soát thực chất ngay từ khâu nguyên liệu đầu vào, thay vì chỉ kiểm tra trên hồ sơ.
Tết càng đến gần, nỗi lo thực phẩm bẩn càng tăng.
Cùng chung mối quan tâm, bà Nguyễn Thị Khánh, Chủ tịch Hiệp hội Du lịch TP Hồ Chí Minh, đơn vị thường xuyên tổ chức các sự kiện ẩm thực quy mô lớn như lễ hội bánh mì, lễ hội sợi gạo Việt cho biết, khi tiếp nhận thông tin về các vụ vi phạm an toàn thực phẩm gần đây, Hiệp hội đã lập tức rà soát lại toàn bộ quy trình tổ chức, đặc biệt là khâu lựa chọn đối tác cung ứng thực phẩm và kiểm soát chất lượng trong suốt thời gian diễn ra sự kiện.
Theo bà Khánh, trong phạm vi thẩm quyền, Hiệp hội yêu cầu các đơn vị tham gia lễ hội phải cam kết rõ ràng về nguồn gốc nguyên liệu, quy trình bảo quản và chế biến, đồng thời chịu trách nhiệm liên đới nếu để xảy ra vi phạm. “Chúng tôi chỉ chấp nhận những phương án bảo đảm mức an toàn cao nhất, có sự liên kết trách nhiệm rõ ràng giữa ban tổ chức, nhà cung cấp và đơn vị kinh doanh. An toàn thực phẩm không chỉ là tiêu chí bắt buộc mà còn là yếu tố quyết định uy tín của ngành du lịch và hình ảnh điểm đến", bà Khánh nhấn mạnh.
Từ thực tiễn tổ chức các sự kiện đông người, bà Khánh kiến nghị cơ quan chức năng tăng cường quản lý chặt chẽ thực phẩm ngay từ khâu nguyên liệu đầu vào, kết hợp giữa kiểm tra định kỳ và đột xuất. Việc kiểm soát cần mang tính thực chất không chỉ dừng ở việc kiểm tra giấy tờ sẽ giúp các đơn vị kinh doanh, ban tổ chức yên tâm hơn khi sử dụng nguyên liệu và phục vụ thực khách.
Hậu kiểm thường xuyên
Trước bối cảnh thị trường thực phẩm bước vào giai đoạn cao điểm cuối năm và Tết Nguyên đán Bính Ngọ 2026, vừa qua UBND TP Hồ Chí Minh đã ban hành công văn yêu cầu các sở, ngành và chính quyền địa phương tăng cường công tác quản lý, kiểm dịch và kiểm soát giết mổ động vật, bảo đảm an toàn dịch bệnh và an toàn thực phẩm trên toàn địa bàn. Theo đó, Sở Nông nghiệp và Môi trường, Sở An toàn thực phẩm, Sở Công Thương, Công an TP Hồ Chí Minh cùng UBND các phường, xã, đặc khu được giao phối hợp chặt chẽ trong việc kiểm tra, giám sát các cơ sở chăn nuôi, thu gom, giết mổ, sơ chế, chế biến, bảo quản và kinh doanh sản phẩm động vật. Trọng tâm là bảo đảm động vật đưa vào giết mổ có nguồn gốc rõ ràng, được kiểm dịch theo quy định, kiên quyết đình chỉ và xử lý các cơ sở giết mổ trái phép hoặc không bảo đảm điều kiện vệ sinh.
Cơ sở chế biến ốc bưu vàng bị phát hiện ngâm trong dung dịch hóa chất Natri Silicate. Ảnh: CA cung cấp
Bên cạnh đó, công tác lấy mẫu giám sát nguy cơ ô nhiễm vi sinh vật, tồn dư hóa chất và kháng sinh được yêu cầu tăng cường, đặc biệt tại các chợ đầu mối, kho lạnh và cơ sở phân phối lớn. Những trường hợp sử dụng động vật mắc bệnh, sản phẩm động vật không bảo đảm an toàn để kinh doanh, tiêu dùng sẽ bị xử lý nghiêm theo quy định pháp luật.
Ở góc độ chuyên môn, bà Phạm Khánh Phong Lan, Giám đốc Sở An toàn thực phẩm TP Hồ Chí Minh cũng cho biết, dịp cuối năm và Tết là thời điểm nhu cầu tiêu dùng tăng mạnh, kéo theo nguy cơ vi phạm an toàn thực phẩm gia tăng. Theo đó, ngoài việc kiểm tra điều kiện sản xuất, kinh doanh ban đầu, công tác hậu kiểm đóng vai trò then chốt trong việc bảo đảm các cơ sở duy trì đúng quy trình đã cam kết.
“Không thể chỉ kiểm tra tại thời điểm cấp phép hoặc khi có phản ánh. Việc kiểm tra phải diễn ra xuyên suốt, từ khâu nhập nguyên liệu, chế biến đến phân phối. Đặc biệt, các mặt hàng liên quan trực tiếp đến sức khỏe như suất ăn học đường, bếp ăn tập thể, thực phẩm chức năng, thực phẩm đông lạnh cần được đưa vào danh sách giám sát trọng điểm", bà Phạm Khánh Lan cho biết thêm.
Theo đó, Sở và các đơn vị liên quan cũng đã và đang tăng cường lấy mẫu kiểm nghiệm và kiểm tra đột xuất tại các kho bảo quản, bếp ăn, cơ sở chế biến, đồng thời phối hợp với lực lượng công an và quản lý thị trường trong việc xử lý các trường hợp có dấu hiệu vi phạm nghiêm trọng. Mục tiêu là phát hiện sớm, ngăn chặn kịp thời thực phẩm không bảo đảm an toàn trước khi đưa ra thị trường, hạn chế tối đa rủi ro cho người tiêu dùng.
Song song với hoạt động kiểm tra, ngành an toàn thực phẩm cũng đẩy mạnh công tác tuyên truyền, hướng dẫn doanh nghiệp và người dân nhận diện thực phẩm an toàn, khuyến khích sử dụng sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng, nhãn mác đầy đủ. Các kênh thông tin trực tuyến, đường dây nóng và cổng tiếp nhận phản ánh được duy trì để người tiêu dùng có thể phản hồi nhanh khi phát hiện dấu hiệu bất thường.
Tương tự, ông Nguyễn Nguyên Phương, Phó Giám đốc Sở Công Thương TP Hồ Chí Minh cho biết, việc bảo đảm an toàn thực phẩm trong giai đoạn cao điểm Tết không thể chỉ dựa vào lực lượng chức năng mà cần sự phối hợp chặt chẽ của nhà trường, doanh nghiệp, hội nghề nghiệp và cộng đồng. Khi mỗi khâu trong chuỗi cung ứng đều được giám sát và gắn với trách nhiệm cụ thể, nguy cơ vi phạm sẽ giảm đáng kể, góp phần xây dựng môi trường tiêu dùng an toàn và bền vững cho người dân thành phố.
Luật sư Đặng Minh Chính, Đoàn Luật sư TP Hồ Chí Minh cho biết, hệ thống pháp luật hiện hành như Luật An toàn thực phẩm, Nghị định 115/2018 cùng Bộ luật Hình sự và Bộ luật Dân sự đã xây dựng khung pháp lý tương đối đầy đủ cho hoạt động sản xuất, kinh doanh thực phẩm, từ điều kiện cấp phép, kiểm tra, kiểm định đến chế tài xử phạt và trách nhiệm bồi thường. Tuy nhiên, hiệu quả thực thi vẫn còn hạn chế khi nhiều vi phạm nghiêm trọng chỉ bị phát hiện sau thời gian dài, gây lo ngại về tính răn đe và năng lực kiểm soát.
Theo ông Chính, sai phạm không chỉ đến từ cá nhân, doanh nghiệp vì lợi nhuận mà còn liên quan đến các khâu cấp phép, thanh tra, hậu kiểm và giám sát, do đó cần làm rõ trách nhiệm liên đới của cơ quan quản lý trong toàn bộ chuỗi kiểm soát. Vì vậy, ông cũng đề xuất siết chặt điều kiện cấp và duy trì giấy phép, phân loại rủi ro để giám sát đặc biệt các đơn vị có tiền sử vi phạm, đồng thời tăng mức xử phạt gắn với doanh thu, lợi nhuận bất chính.
Bài 3: Chặn rủi ro ngay từ 'cửa ngõ' chợ đầu mối