Trung tâm thành phố Johannesburg ở Nam Phi. Ảnh: Getty Images
Theo trang zawya.com, Nam Phi đang đứng trước một bước ngoặt quan trọng: nền kinh tế cần đa dạng hóa vượt ra ngoài các lĩnh vực truyền thống nếu muốn duy trì năng lực cạnh tranh trong một thế giới đang số hóa nhanh chóng. Cuộc đua toàn cầu hướng tới chuyển đổi số đang tăng tốc và nước này không thể đứng ngoài quan sát trong khi các quốc gia khác thích ứng nhanh hơn.
Việc trở thành một nền kinh tế số quan trọng của châu Phi không chỉ là tham vọng mà còn là yêu cầu cấp thiết để bảo đảm khả năng chống chịu, tăng trưởng và duy trì vai trò. Tuy nhiên, Nam Phi cần giải quyết những thực tế khó khăn: bất bình đẳng kéo dài, khoảng cách hạ tầng và sự trì trệ trong chính sách tiếp tục cản trở tiến bộ. Những thách thức này không thể bị phớt lờ nhưng cũng không nên định hình tương lai của đất nước này. Bằng cách thúc đẩy đổi mới, đầu tư vào kỹ năng số và mở rộng tiếp cận một cách bao trùm, Nam Phi có thể vượt qua hạn chế và trở thành quốc gia dẫn đầu khu vực.
Ông Farad Chohan, quản lý Trường Thông tin và Công nghệ Số thuộc Mancosa (SIDT), nói: "Lựa chọn rất rõ ràng: thích ứng mạnh mẽ ngay bây giờ hoặc đối mặt nguy cơ bị bỏ lại phía sau trong một thế giới không chờ đợi".
Năng lực cạnh tranh số của Nam Phi
Nam Phi có một trong những hạ tầng số tiên tiến nhất châu Phi: mạng cáp quang tốc độ cao tại các trung tâm đô thị, băng thông rộng đang mở rộng, kết nối di động vươn tới khu vực nông thôn và hệ thống trung tâm dữ liệu cùng nền tảng điện toán đám mây ngày càng phát triển. Tuy nhiên, lợi thế này chưa chuyển hóa thành năng lực cạnh tranh toàn cầu.
Ông Chohan cho biết: "Bảng xếp hạng Năng lực cạnh tranh số thế giới IMD năm 2025 xếp Nam Phi ở vị trí 58/69 nền kinh tế, không thay đổi so với năm 2024. Các chỉ số về Tri thức giảm từ 54 xuống 58 và Công nghệ giảm từ 54 xuống 57, trong khi mức độ Sẵn sàng cho tương lai chỉ cải thiện nhẹ từ 50 lên 49. Những điểm yếu về nhân lực, kết quả giáo dục và khoa học vẫn tồn tại, dù chi tiêu cho giáo dục cao (đứng thứ 2 toàn cầu) và tỷ lệ nhà nghiên cứu nữ (14%) tương đối tốt. Thành tựu giáo dục đại học (hạng 62) và phát triển kỹ năng số (hạng 67) vẫn ở mức thấp".
Ông cho biết thêm hiệu quả công nghệ cũng suy giảm, khi hiệu quả điều tiết xếp thứ 62 và các rào cản đối với khởi nghiệp và nhập cư gây tác động lớn. Những tiến bộ trong vốn hóa cổ phiếu lĩnh vực công nghệ thông tin và truyền thông (hạng 7) và đầu tư viễn thông (hạng 6) cho thấy tiềm năng, nhưng tính linh hoạt của doanh nghiệp vẫn tụt hậu.
Cải thiện nguồn nhân lực nghiên cứu và phát triển
Chỉ số Đổi mới Toàn cầu cho thấy Nam Phi mạnh về đầu vào như chi tiêu cho giáo dục nhưng yếu về đầu ra như tỷ lệ nhập học bậc đại học và nguồn nhân lực nghiên cứu phát triển. Tuy nhiên, bà Raeesa Kader, trưởng chương trình học thuật tại Trường Kế toán, Tài chính và Thuế thuộc Mancosa, cho rằng tình hình có thể thay đổi.
Hiệu suất của Nam Phi trong Chỉ số Đổi mới Toàn cầu cho thấy cả tiềm năng và nghịch lý. Xếp thứ 61 toàn cầu năm 2025, nước này vẫn là một nền kinh tế đổi mới hàng đầu ở châu Phi cận Sahara và là quốc gia "vượt kỳ vọng" so với mức thu nhập. Điểm mạnh gồm vốn hóa thị trường (hạng 4), chi tiêu cho giáo dục (hạng 8) và nhập khẩu dịch vụ công nghệ thông tin - truyền thông (hạng 18), cùng giá trị thương hiệu và chi tiêu phần mềm cao.
Bà Kader nói: "Tuy nhiên, đầu tư vào giáo dục và nghiên cứu chưa chuyển hóa thành đầu ra: điểm hạ tầng đạt 42, thể chế 38,2, nhưng đầu ra về Tri thức và Công nghệ chỉ còn 20,5. Tỷ lệ nhập học đại học thấp, mật độ nhà nghiên cứu thấp và thành tích khoa học yếu làm suy giảm hiệu quả chi tiêu cho nghiên cứu và phát triển. Hoạt động bằng sáng chế, xuất khẩu công nghệ cao và lan tỏa tri thức vẫn rất yếu. Tình trạng 'đổi mới không lan tỏa' này đòi hỏi cải cách cấu trúc. Việc điều chỉnh chương trình đào tạo theo nhu cầu ngành, tăng cường quản trị AI và thúc đẩy liên kết đại học - doanh nghiệp như tại Đức, Hàn Quốc và Singapore là yếu tố thiết yếu để chuyển đầu tư thành đổi mới có giá trị thương mại".
Giải quyết khoảng cách kỹ năng số
Với khoảng cách lớn giữa tỷ lệ tiếp cận internet (74,7%) và kỹ năng số cơ bản (17%), Nam Phi có thể học hỏi các chiến lược quốc gia phối hợp như của Phần Lan hoặc Canada để nâng cao năng lực số và AI cho người dân hay không vẫn là thách thức lớn.
Dân số đa dạng của Nam Phi phản ánh sự phân hóa số rõ rệt, khi nhiều người ưu tiên giao tiếp cơ bản hơn là các kỹ năng nâng cao. Dù việc sử dụng điện thoại thông minh thúc đẩy truy cập internet, "kỹ năng số" thường chỉ dừng ở việc sử dụng ứng dụng nhắn tin hoặc chia sẻ ảnh, khác với các nền kinh tế phát triển nơi công cụ AI và thương mại điện tử định hình năng lực.
Ông Chohan nói: "Dù đầu tư lớn vào công nghệ thông tin và truyền thông, năng lực lãnh đạo vẫn bị hạn chế bởi tội phạm, tham nhũng và tình trạng kém hiệu quả của bộ máy hành chính, khiến việc áp dụng các chiến lược phối hợp như Phần Lan hay Canada gặp khó khăn. Lợi ích của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư và thứ năm vẫn phân mảnh, làm gia tăng khoảng cách năng lực. Các chương trình giáo dục đã đưa robot và tin học vào giảng dạy nhưng vẫn tồn tại thách thức về tài chính và tiếp cận. Để thu hẹp khoảng cách này, Nam Phi cần triển khai chiến lược quốc gia đồng bộ: tích hợp đạo đức AI vào chương trình học, mở rộng phổ cập kỹ năng số ở nông thôn, ưu tiên đào tạo lại kỹ năng AI (61% việc làm vào năm 2027) và điều chỉnh quản trị phù hợp với ngành để xây dựng lực lượng lao động cạnh tranh dựa trên công nghệ".
Bài toán điện năng và nhân lực
Mancosa trước đây cảnh báo rằng mọi tham vọng trở thành nền kinh tế số lớn cần được cân nhắc cùng thách thức thực tế về thiếu hai yếu tố cơ bản: điện giá rẻ và lao động giá rẻ. Bà Kader cho rằng đây có thể là thách thức lớn nhất.
Bà Kader nói: "Tham vọng số của Nam Phi đối mặt với các rào cản cấu trúc liên quan đến độ tin cậy của nguồn điện và năng suất lao động. Tình trạng cắt điện luân phiên đã gây thiệt hại khoảng 1,2 nghìn tỷ rand cho GDP giai đoạn 2007-2023. Tình hình đã cải thiện: chỉ có 26 giờ mất điện trong năm 2025, với 230 ngày liên tiếp không gián đoạn tính đến tháng 1/2026 và bổ sung thêm 4.400 MW công suất. Tuy nhiên, dự báo trung hạn của Eskom cảnh báo thiếu hụt 9,5 GW nguồn cung vào giai đoạn 2029/2030, khi các nhà máy than ngừng hoạt động và nguồn nhập khẩu từ Cahora Bassa hết hạn có thể khiến tình trạng cắt điện quay trở lại.
Thách thức lao động cũng rất nghiêm trọng: tỷ lệ thất nghiệp thanh niên đạt 62,4% trong quý I/2025, giảm xuống 57% vào quý IV nhưng vẫn thuộc nhóm cao nhất thế giới. Vấn đề không nằm ở lao động giá rẻ mà ở thiếu nhân lực số chuyên môn cao. Múi giờ thuận lợi, khả năng sử dụng tiếng Anh và hệ thống dịch vụ tài chính phát triển tạo tiềm năng, nhưng chỉ có nâng cao kỹ năng quy mô lớn và cải cách năng lượng mới giúp nền kinh tế số đạt khả năng cạnh tranh toàn cầu".
Ông Chohan cho biết thêm Nam Phi đang đối mặt với thách thức giữ chân nhân lực kỹ thuật chất lượng cao khi nhiều chuyên gia di chuyển sang các thị trường quốc tế giàu có hơn. Xu hướng này làm suy yếu sự phát triển của ngành số và năng lực cạnh tranh dài hạn. Các bài học từ Tel Aviv và Bangalore cho thấy đầu tư có chủ đích, sự phù hợp văn hóa và chính sách hỗ trợ có thể tạo ra các trung tâm đổi mới bền vững.
Ưu tiên chiến lược cho Nam Phi
Để chuyển đổi lợi thế hạ tầng thành kết quả đổi mới, Nam Phi cần cải cách hệ sinh thái: Thành lập một khu đổi mới quốc gia trọng điểm, tập trung các trường đại học, công ty khởi nghiệp, doanh nghiệp và cơ quan nhà nước để thúc đẩy hợp tác; Tăng cường thương mại hóa nghiên cứu tại đại học thông qua các văn phòng chuyển giao công nghệ, quỹ khởi nghiệp và tài trợ thử nghiệm ý tưởng; Mở rộng hệ sinh thái vốn đầu tư mạo hiểm bằng ưu đãi thuế và cơ chế đồng đầu tư; Thống nhất chính sách rời rạc của chính phủ thành một chiến lược đổi mới số quốc gia nhất quán; Thúc đẩy kết nối doanh nghiệp và quốc tế thông qua hợp tác đổi mới mở và các chương trình tăng tốc toàn cầu.
Ông Chohan nói: "Cuối cùng, cần xây dựng văn hóa khởi nghiệp bằng cách mở rộng mạng lưới cố vấn và giảm rào cản pháp lý đối với việc thành lập và mở rộng doanh nghiệp".
Hành động quyết liệt
Tham vọng trở thành nền kinh tế số hàng đầu châu Phi của Nam Phi chỉ có thể thành công nếu nước này xử lý các điểm yếu cấu trúc bằng hành động quyết đoán.
Nguồn năng lượng ổn định, chi phí hợp lý và lực lượng lao động có kỹ năng phù hợp tương lai không phải là lựa chọn mà là nền tảng của năng lực cạnh tranh. Quốc gia này không thể chỉ dựa vào hạ tầng mà cần chuyển đầu tư thành kết quả thông qua cải cách trong giáo dục, quản trị và hệ sinh thái đổi mới.
Các bài học từ các quốc gia dẫn đầu cho thấy chiến lược phối hợp, liên kết chặt chẽ giữa đại học và doanh nghiệp cùng các chương trình phổ cập kỹ năng số toàn diện có thể biến tiềm năng thành hiệu quả. Lợi thế về múi giờ, ngôn ngữ và dịch vụ tài chính mang lại nền tảng riêng cho Nam Phi, nhưng chỉ phát huy nếu nguồn nhân lực được mở rộng và cải cách năng lượng được đẩy nhanh.
Lựa chọn đã rõ: xây dựng khả năng chống chịu ngay từ bây giờ hoặc đối mặt nguy cơ bị tụt hậu trong một thế giới số không chờ đợi.