Kiến tạo chuỗi cung ứng - Bài cuối: Công nghệ mở đường

Công nghệ trở thành "xương sống"

Nếu như trước đây truy xuất nguồn gốc chủ yếu được thực hiện thông qua việc lưu trữ hồ sơ giấy hoặc các bảng kê thông tin rời rạc thì cùng với quá trình chuyển đổi số, hoạt động này đang thay đổi mạnh mẽ nhờ sự phát triển của khoa học và công nghệ. Dữ liệu không còn nằm riêng lẻ ở từng doanh nghiệp mà từng bước được số hóa, chuẩn hóa và kết nối giữa các mắt xích trong toàn bộ chuỗi cung ứng.

Theo ông Trần Ngọc Trung, Phụ trách Văn phòng đại diện khu vực phía Nam Trung tâm mã số, mã vạch quốc gia, truy xuất nguồn gốc hiện không còn đơn thuần là công cụ để xác định nơi sản xuất của một sản phẩm mà đã trở thành giải pháp giúp doanh nghiệp nâng cao tính minh bạch, tăng niềm tin của người tiêu dùng và đáp ứng các yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường trong nước cũng như quốc tế.

Ông Trung cho biết, cùng với việc hoàn thiện hành lang pháp lý, việc chuẩn hóa dữ liệu đang là yếu tố quyết định hiệu quả của hệ thống truy xuất nguồn gốc. Một hệ thống đúng quy định phải bảo đảm nguyên tắc "một bước trước - một bước sau", tức mỗi đơn vị trong chuỗi cung ứng đều phải xác định được sản phẩm đến từ đâu và được chuyển giao cho đơn vị nào tiếp theo. Khi toàn bộ dữ liệu được kết nối xuyên suốt, cơ quan quản lý cũng như doanh nghiệp có thể nhanh chóng xác định nguyên nhân khi xảy ra sự cố về chất lượng hoặc an toàn thực phẩm.

Trong quá trình đó, các tiêu chuẩn GS1 được xem là "ngôn ngữ chung" giúp các hệ thống dữ liệu liên thông với nhau. Thông qua hệ thống mã định danh và mã QR được chuẩn hóa, thông tin truy xuất nguồn gốc có thể kết nối với Cổng thông tin truy xuất nguồn gốc sản phẩm, hàng hóa quốc gia cũng như hệ thống quản lý của các đối tác trong và ngoài nước, giúp doanh nghiệp giảm chi phí tích hợp dữ liệu và đáp ứng yêu cầu của chuỗi cung ứng toàn cầu.

Theo các chuyên gia, nhiều người hiện vẫn có quan niệm chỉ cần dán mã QR lên sản phẩm là đã có truy xuất nguồn gốc. Tuy nhiên, mã QR chỉ là phương tiện để truy cập dữ liệu. Giá trị cốt lõi của hệ thống truy xuất nguồn gốc nằm ở việc dữ liệu phía sau mã QR phải được thu thập đầy đủ, cập nhật thường xuyên, có khả năng kiểm chứng và phản ánh chính xác toàn bộ quá trình hình thành sản phẩm.

Để làm được điều đó, nhiều công nghệ số đang được tích hợp vào hệ thống truy xuất nguồn gốc. Tại các vùng nguyên liệu, cảm biến IoT được sử dụng để tự động ghi nhận các thông số về nhiệt độ, độ ẩm, lượng nước tưới hoặc điều kiện môi trường trong quá trình sản xuất. Dữ liệu được truyền trực tiếp lên nền tảng điện toán đám mây theo thời gian thực, giảm đáng kể việc ghi chép thủ công và hạn chế sai sót do con người.

Trong khi đó, công nghệ Blockchain giúp tăng tính minh bạch và bảo đảm tính toàn vẹn của dữ liệu. Khi thông tin về sản xuất, thu hoạch, chế biến hoặc vận chuyển đã được ghi nhận trên hệ thống, việc chỉnh sửa hoặc thay đổi trái phép sẽ trở nên rất khó khăn. Điều này góp phần nâng cao độ tin cậy của thông tin truy xuất, đặc biệt đối với những sản phẩm có giá trị cao hoặc phục vụ xuất khẩu.

Trí tuệ nhân tạo (AI) cũng đang mở ra nhiều hướng ứng dụng mới. Với khả năng phân tích lượng lớn dữ liệu, AI hỗ trợ doanh nghiệp nhận diện nguy cơ mất an toàn thực phẩm, dự báo rủi ro trong chuỗi cung ứng, tối ưu logistics và hỗ trợ ra quyết định trong quản lý sản xuất. Việc kết hợp AI với dữ liệu truy xuất nguồn gốc còn giúp doanh nghiệp hiểu rõ hơn hành vi tiêu dùng để xây dựng chiến lược kinh doanh phù hợp.

Theo ông Trần Ngọc Trung, mục tiêu cuối cùng của truy xuất nguồn gốc không phải là tạo thêm thủ tục cho doanh nghiệp mà là hình thành hệ sinh thái dữ liệu thống nhất, trong đó mọi chủ thể từ người sản xuất, đơn vị vận chuyển, hệ thống phân phối đến cơ quan quản lý và người tiêu dùng đều có thể khai thác thông tin trên cùng một nền tảng.

Khi dữ liệu được chuẩn hóa và chia sẻ hiệu quả, truy xuất nguồn gốc sẽ trở thành công cụ quan trọng giúp nâng cao năng lực quản trị, bảo đảm chất lượng hàng hóa và tăng sức cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Đối với TP Hồ Chí Minh, việc thúc đẩy ứng dụng các công nghệ số vào truy xuất nguồn gốc cũng phù hợp với định hướng xây dựng chính quyền số, kinh tế số và xã hội số. Với lợi thế là trung tâm khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và logistics của cả nước, Thành phố đang từng bước tạo dựng nền tảng để kết nối dữ liệu giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp và hệ thống phân phối, hướng tới xây dựng chuỗi cung ứng minh bạch, hiện đại và bền vững.

Từ dữ liệu số đến những mô hình thực tiễn

Việc chuẩn hóa dữ liệu và ứng dụng các công nghệ số chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được triển khai trong thực tiễn. Tại TP Hồ Chí Minh, nhiều doanh nghiệp, hệ thống phân phối và đơn vị quản lý đã từng bước đưa truy xuất nguồn gốc vào hoạt động sản xuất, kinh doanh, qua đó hình thành những mô hình có khả năng kết nối dữ liệu xuyên suốt từ nơi sản xuất đến tay người tiêu dùng.

Một trong những mô hình tiêu biểu là hệ thống truy xuất nguồn gốc được Saigon Co.op triển khai đối với nhiều nhóm hàng nông sản và thực phẩm. Thay vì chỉ cung cấp những thông tin cơ bản trên bao bì, hệ thống cho phép kết nối dữ liệu từ vùng nguyên liệu, cơ sở sản xuất, đơn vị sơ chế, đóng gói đến hệ thống phân phối.

Thông qua mã QR trên từng sản phẩm, người tiêu dùng có thể tra cứu thông tin về nơi sản xuất, thời gian thu hoạch hoặc chế biến, tiêu chuẩn chất lượng, hạn sử dụng cũng như các chứng nhận liên quan. Đối với doanh nghiệp, đây không chỉ là công cụ minh bạch thông tin mà còn hỗ trợ quản lý chất lượng, kiểm soát nguồn cung và nâng cao uy tín thương hiệu.

Việc số hóa dữ liệu cũng mở ra nhiều phương thức tương tác mới với khách hàng. Trên nền tảng truy xuất nguồn gốc, doanh nghiệp có thể tích hợp thông tin về vùng nguyên liệu, quy trình sản xuất, hướng dẫn sử dụng sản phẩm và kết nối với các nền tảng thương mại điện tử. Bao bì sản phẩm không chỉ mang chức năng nhận diện mà còn góp phần xây dựng niềm tin của người tiêu dùng.

Ở góc độ quản lý chuỗi cung ứng, mô hình truy xuất nguồn gốc tại Chợ đầu mối Bình Điền cho thấy hiệu quả rõ nét của việc ứng dụng công nghệ trong kiểm soát an toàn thực phẩm. Là một trong những đầu mối phân phối nông sản, thực phẩm lớn nhất khu vực phía Nam, mỗi ngày chợ tiếp nhận lượng lớn hàng hóa từ nhiều tỉnh, thành phố. Điều này đòi hỏi việc kiểm soát nguồn gốc phải được thực hiện nhanh chóng và chính xác.

Thông qua hệ thống số hóa dữ liệu theo từng lô hàng, cơ quan quản lý và doanh nghiệp có thể nhanh chóng truy vết khi xảy ra sự cố. Nếu phát hiện một lô hàng không bảo đảm chất lượng, hệ thống sẽ hỗ trợ truy vết ngược về cơ sở sản xuất, vùng nguyên liệu hoặc cơ sở đóng gói để xác định nguyên nhân. Ngược lại, khi cần xác định những điểm đã tiêu thụ một lô hàng cụ thể, dữ liệu cũng cho phép truy vết xuôi đến các đơn vị phân phối nhằm phục vụ công tác thu hồi và cảnh báo.

So với phương thức quản lý truyền thống dựa trên hồ sơ giấy, việc số hóa dữ liệu giúp rút ngắn đáng kể thời gian xử lý, giảm phạm vi thu hồi sản phẩm và hạn chế thiệt hại cho doanh nghiệp. Đồng thời, cơ quan quản lý cũng có thêm công cụ để kiểm soát thị trường, nâng cao hiệu quả giám sát chất lượng hàng hóa.

Không chỉ các hệ thống bán lẻ và phân phối lớn, nhiều hợp tác xã, doanh nghiệp sản xuất và chủ thể OCOP cũng đang từng bước ứng dụng truy xuất nguồn gốc vào hoạt động sản xuất. Từ các vùng trồng cây ăn trái, cơ sở nuôi trồng thủy sản đến những doanh nghiệp chế biến nông sản, quá trình sản xuất được số hóa thông qua việc ghi nhận dữ liệu về giống, vật tư đầu vào, chăm sóc, thu hoạch, chế biến, bảo quản và vận chuyển.

Việc xây dựng hồ sơ điện tử cho từng lô sản phẩm không chỉ giúp doanh nghiệp chủ động kiểm soát chất lượng mà còn tạo điều kiện đáp ứng yêu cầu của các thị trường xuất khẩu có tiêu chuẩn cao. Đối với các sản phẩm OCOP, truy xuất nguồn gốc còn góp phần nâng cao giá trị thương hiệu địa phương, tạo niềm tin cho người tiêu dùng và mở rộng cơ hội tham gia các hệ thống phân phối hiện đại.

Theo các chuyên gia, trong bối cảnh kinh tế số phát triển, dữ liệu truy xuất nguồn gốc ngày càng đóng vai trò quan trọng đối với hoạt động sản xuất, thương mại và quản lý nhà nước. Khi được kết nối với các nền tảng quản trị doanh nghiệp, logistics, thương mại điện tử và hệ thống giám sát chất lượng, dữ liệu không chỉ phục vụ xác minh nguồn gốc mà còn hỗ trợ dự báo nhu cầu thị trường, tối ưu chuỗi cung ứng và nâng cao hiệu quả điều hành.

Đối với TP Hồ Chí Minh, việc đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ trong truy xuất nguồn gốc, cùng với hoàn thiện hành lang pháp lý, chuẩn hóa dữ liệu và áp dụng các tiêu chuẩn quốc gia, quốc tế, đang từng bước hình thành mạng lưới kết nối giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp và người tiêu dùng trên nền tảng dữ liệu thống nhất.