Sửa đổi Luật Kiến trúc: Giữ hồn cốt văn hóa, siết trách nhiệm quản lý và nâng chất lượng công trình

Đại biểu Đào Chí Nghĩa (Đoàn Cần Thơ): Cần luật hóa tiêu chí nhận diện bản sắc văn hóa trong kiến trúc

Quy định về bản sắc văn hóa dân tộc trong kiến trúc và các yêu cầu đối với kiến trúc đô thị, nông thôn cần tiếp tục được làm rõ hơn trong luật. Bởi bản sắc văn hóa không chỉ là yếu tố mỹ thuật của công trình mà còn gắn với không gian sống, ký ức đô thị, làng nghề và kiến trúc truyền thống của từng vùng miền. Vì vậy, luật cần quy định các nguyên tắc, tiêu chí cơ bản để tránh tình trạng mỗi địa phương hiểu và áp dụng theo một cách khác nhau. Việc nhận diện bản sắc văn hóa phải dựa trên cơ sở khoa học, điều tra khảo sát thực tế và có sự tham gia của chuyên gia cũng như cộng đồng.

Đối với công trình kiến trúc có giá trị, tôi đồng tình với việc giao Chính phủ quy định tiêu chí đánh giá và cơ chế bảo tồn, song đề nghị bổ sung nguyên tắc “bảo tồn thích ứng”. Theo đó, việc bảo tồn phải gắn với khai thác, sử dụng hợp lý, cho phép cải tạo hoặc chuyển đổi công năng trong phạm vi không làm mất đi các giá trị cốt lõi của công trình. Đồng thời, Nhà nước cần có cơ chế hỗ trợ phù hợp đối với chủ sở hữu khi thực hiện nghĩa vụ bảo tồn.

Về phân cấp quản lý kiến trúc, chủ trương giao thêm thẩm quyền cho cấp xã là hợp lý nhưng việc phân cấp chỉ hiệu quả khi đi kèm nguồn lực, dữ liệu, nhân lực chuyên môn và cơ chế kiểm tra định kỳ. Đối với quy định thi tuyển phương án kiến trúc, cần xác định rõ các tiêu chí tối thiểu đối với công trình quan trọng, điểm nhấn đô thị hoặc công trình tiêu biểu để bảo đảm tính thống nhất trong thực hiện giữa các địa phương.

Đại biểu Vũ Văn Tiến (Đoàn Hải Phòng): Không nên nới lỏng quá mức quy định về thi tuyển kiến trúc

Dự thảo luật bổ sung hình thức tuyển chọn phương án kiến trúc bên cạnh thi tuyển. Theo tôi, thi tuyển có ưu điểm là được đánh giá bởi hội đồng chuyên gia độc lập, qua đó lựa chọn được phương án bảo đảm chất lượng nghệ thuật, công năng, công nghệ và bản sắc văn hóa. Nhiều công trình nổi tiếng trên thế giới cũng như ở Việt Nam đều được lựa chọn thông qua các cuộc thi tuyển kiến trúc.

Tuy nhiên, nếu chủ đầu tư vừa tổ chức vừa trực tiếp lựa chọn phương án mà không có cơ chế thẩm định độc lập, có thể phát sinh tình trạng “tự biên, tự diễn”, làm giảm khả năng kiểm soát chất lượng sản phẩm kiến trúc. Vì vậy, nếu tiếp tục duy trì hình thức tuyển chọn, cần quy định việc thành lập hội đồng tư vấn có chuyên môn tương tự hội đồng thi tuyển.

Bên cạnh đó, cần cân nhắc giữ nguyên một số loại công trình thuộc diện bắt buộc thi tuyển như quy định của Luật Kiến trúc năm 2019, bởi đây đều là các công trình có ảnh hưởng lớn đến cảnh quan đô thị. Đồng thời, không nên phân biệt công trình sử dụng vốn công hay vốn tư nhân trong việc áp dụng các yêu cầu về phát triển kiến trúc, bởi nhiều công trình tư nhân hiện nay có vai trò rất lớn trong việc định hình diện mạo kiến trúc quốc gia.

Liên quan đến hành nghề kiến trúc, việc bỏ thi sát hạch để cấp chứng chỉ hành nghề là chưa phù hợp trong bối cảnh hệ thống dữ liệu quốc gia về hoạt động kiến trúc chưa hoàn thiện. Nếu chỉ dựa trên hồ sơ kinh nghiệm mà không có cơ chế kiểm chứng, nguy cơ xảy ra tình trạng kê khai không chính xác năng lực hành nghề là rất lớn. Do đó, cần tiếp tục duy trì sát hạch cho đến khi có hệ thống dữ liệu đầy đủ, minh bạch để kiểm chứng quá trình hành nghề của kiến trúc sư.

Đại biểu Hoàng Ngân Hoàn (Đoàn Sơn La): Bảo tồn kiến trúc phải gắn với bảo tồn không gian sống của cộng đồng

Tôi đánh giá cao cách tiếp cận của dự thảo khi xác định bản sắc văn hóa dân tộc trong kiến trúc thông qua không gian, hình thức, kỹ thuật xây dựng, cảnh quan và tập quán sinh hoạt. Tuy nhiên, quy định này cần được cụ thể hóa hơn để phù hợp với những địa bàn có tính đa dạng văn hóa cao như các tỉnh miền núi và vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

Bản sắc kiến trúc của đồng bào dân tộc thiểu số không chỉ nằm ở từng công trình riêng lẻ mà tồn tại trong cả không gian sống. Vì vậy, luật cần bổ sung khái niệm “không gian kiến trúc truyền thống của cộng đồng”, bao gồm cấu trúc bản làng, cảnh quan, không gian sinh hoạt cộng đồng, vật liệu xây dựng truyền thống và tri thức bản địa.

Đối với quy chế quản lý kiến trúc, đề nghị có quy định riêng đối với các khu cư trú tập trung của đồng bào dân tộc thiểu số và yêu cầu sự tham gia thực chất của cộng đồng dân cư, nghệ nhân, người có uy tín trong quá trình xác định các tiêu chí bảo tồn. Bởi không thể bảo tồn bản sắc cho cộng đồng nếu thiếu tiếng nói của chính cộng đồng đó.

Ngoài ra, cần lồng ghép yêu cầu bảo tồn bản sắc kiến trúc vào các chương trình xây dựng nông thôn mới, tái định cư, hỗ trợ nhà ở và phát triển du lịch. “Kiên cố hóa” không đồng nghĩa với “đồng nhất hóa”, còn hiện đại hóa cũng không có nghĩa là từ bỏ các giá trị đã được tích lũy qua nhiều thế hệ.

* Đại biểu Trần Văn Tuấn (Đoàn Bắc Giang): Hiện đại nhưng phải có bản sắc

Tôi băn khoăn khi dự thảo luật bỏ quy định của Luật Kiến trúc hiện hành về trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân trong việc bảo vệ, giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc trong kiến trúc. Đây là quy định rất cần thiết và không nên loại bỏ.

Thực tế hiện nay đang xuất hiện tình trạng kiến trúc sao chép, pha tạp, thiếu bản sắc tại nhiều khu đô thị mới. Thậm chí, ở một số khu phố cũ và khu dân cư truyền thống, nếu chỉ chú trọng bảo tồn từng công trình riêng lẻ mà không quan tâm đến tổng thể không gian kiến trúc, có thể dẫn tới việc giữ được di tích nhưng đánh mất không gian văn hóa xung quanh.

Do đó, tôi đề nghị giữ nguyên quy định về trách nhiệm bảo vệ bản sắc văn hóa dân tộc trong kiến trúc, đồng thời cụ thể hóa trách nhiệm này ngay từ các khâu quy hoạch, lập dự án, thiết kế, thẩm định, phê duyệt và quản lý công trình. Đặc biệt, đối với các khu đô thị mới, cần tránh tình trạng mỗi công trình theo một phong cách riêng, làm mất đi tính thống nhất của không gian đô thị.

Bảo vệ bản sắc không có nghĩa là quay trở lại kiến trúc cổ hay sao chép truyền thống. Điều cần hướng tới là một nền kiến trúc hiện đại, sáng tạo, ứng dụng công nghệ mới nhưng vẫn kế thừa và chuyển hóa được các giá trị truyền thống. Mục tiêu là hiện đại nhưng phải có bản sắc.

Đại biểu Lý Thị Lan (Đoàn Tuyên Quang):Làm rõ điều kiện áp dụng BIM và quy định chuyển tiếp

Tôi đề nghị làm rõ hơn quy định về điều kiện của tổ chức thực hiện thiết kế kiến trúc. Dự thảo hiện chưa xác định rõ điều kiện của tổ chức được áp dụng theo pháp luật về kiến trúc hay pháp luật về xây dựng, có thể dẫn đến những cách hiểu khác nhau trong thực tế. Vì vậy, cần quy định rõ điều kiện năng lực của tổ chức theo pháp luật về xây dựng, còn Luật Kiến trúc tập trung vào tiêu chuẩn và trách nhiệm chuyên môn của cá nhân hành nghề.

Về áp dụng mô hình thông tin công trình (BIM), cần khẳng định rõ việc áp dụng bắt buộc chỉ thực hiện đối với các loại công trình theo lộ trình do pháp luật về xây dựng quy định. Nếu không làm rõ, quy định có thể bị hiểu là áp dụng cho mọi công trình, làm tăng chi phí và thủ tục, đặc biệt đối với những địa phương miền núi và công trình quy mô nhỏ.

Liên quan đến phân cấp, ủy quyền cho cấp xã, tôi đề nghị làm rõ điều kiện phân cấp, phân biệt rạch ròi giữa phân cấp và ủy quyền, đồng thời xem xét phạm vi tác động thay vì chỉ căn cứ vào địa giới hành chính; kiến nghị rà soát lại các quy định để tránh tình trạng phát sinh hai tầng quyết định giữa cấp xã và cấp tỉnh.

Về điều khoản chuyển tiếp, tôi đề nghị bổ sung nguyên tắc cho phép các nhiệm vụ, hồ sơ, hợp đồng và phần việc đã được thực hiện hợp pháp trước khi luật có hiệu lực tiếp tục triển khai mà không phải làm lại chỉ vì thay đổi quy định pháp luật. Đồng thời, cần có cơ chế đơn giản để chuyển dữ liệu chứng chỉ hành nghề sang hệ thống mới.