Theo Kết luận số 18-KL/TW Hội nghị lần thứ 2 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV, một trong những nhiệm vụ và giải pháp phát triển kinh tế xã hội 5 năm 2026 - 2030 gắn với mục tiêu tăng trưởng 2 con số là chuyển đổi mô hình tăng trưởng mới, lấy phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực chính. Đây cũng là nội dung nổi bật trong Nghị quyết 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.
Thưa TS Nguyễn Sĩ Dũng, những chỉ đạo trong Kết luận 18-KL/TW và tinh thần của Nghị quyết 57-NQ/TW sẽ định hình mô hình phát triển trong giai đoạn tới như thế nào?
Trong nhiều năm, mô hình tăng trưởng của Việt Nam được xây dựng trên ba trụ cột quen thuộc: Lao động dồi dào, chi phí cạnh tranh và dòng vốn đầu tư. Mô hình này đã phát huy hiệu quả trong giai đoạn đầu, giúp nền kinh tế tăng trưởng nhanh và tạo việc làm cho hàng chục triệu người.
Tuy nhiên, mô hình này cũng bộc lộ những giới hạn, khi chi phí lao động tăng lên, lợi thế cạnh tranh dần suy giảm; khi chuỗi giá trị toàn cầu tái cấu trúc, các khâu có giá trị cao hơn như thiết kế, công nghệ, thương hiệu, vẫn nằm ngoài tầm với; và khi công nghệ thay đổi nhanh chóng, nguy cơ bị thay thế không còn là cảnh báo xa xôi mà đã trở thành hiện thực.
Trong kỷ nguyên số, cạnh tranh không còn dựa trên chi phí thấp, mà dựa trên năng lực sáng tạo, làm chủ công nghệ; tốc độ không chỉ là tốc độ sản xuất, mà là tốc độ đổi mới. Quốc gia nào không làm chủ được tri thức, công nghệ hiện đại, sẽ bị mắc kẹt ở phần thấp nhất của chuỗi giá trị.
Trong bối cảnh đó, Nghị quyết 57-NQ/TW lần đầu tiên đặt khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số vào vị trí trung tâm của mô hình phát triển. Điều này không chỉ là thay đổi ưu tiên chính sách, mà còn thay đổi chính mô hình phát triển: từ gia công sang sáng tạo, từ tham gia sang dẫn dắt, từ gia công và làm thuê sang làm chủ. Đây không phải là một lựa chọn mang tính cải tiến, mà là một bước chuyển mang tính sống còn.
TS Nguyễn Sĩ Dũng, nguyên Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội.
Để khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo thực sự trở thành động lực tăng trưởng hàng đầu, theo ông, chúng ta cần ưu tiên những nhiệm vụ trọng tâm nào?
Nếu đổi mới sáng tạo là động lực, thì công nghệ lõi chính là nền tảng của động lực đó. Quốc gia nào sở hữu công nghệ lõi sẽ nắm quyền định giá, định chuẩn và kiểm soát thị trường. Ngược lại, quốc gia chỉ ứng dụng công nghệ sẽ luôn ở vị thế phụ thuộc.
Chính vì vậy, chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm về hoàn thiện Danh mục công nghệ chiến lược và sản phẩm công nghệ chiến lược, triển khai ngay một số nhiệm vụ công nghệ chiến lược trọng tâm gắn với bài toán lớn quốc gia; cũng như chỉ đạo của Thủ tướng Lê Minh Hưng về việc tăng tỉ trọng chi cho phát triển công nghệ lõi, công nghệ chiến lược mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng.
Tinh thần chung là không chạy theo những ứng dụng bề nổi, mà tập trung vào năng lực nền tảng; không tìm kiếm lợi ích ngắn hạn, mà đầu tư cho sức mạnh dài hạn. Nhìn rộng hơn, làm chủ công nghệ lõi không chỉ là vấn đề kinh tế mà còn là vấn đề chủ quyền và thương hiệu quốc gia.
Bên cạnh đó, chỉ đạo của Chính phủ về việc nâng tỉ lệ giá trị trí tuệ Việt Nam trong sản phẩm xuất khẩu là một định hướng chiến lược, chuyển từ "Made in Vietnam" sang "Made by Vietnam". Khi trí tuệ Việt Nam được tích hợp vào sản phẩm, từ ý tưởng, công nghệ đến thương hiệu, thì mỗi đơn vị hàng hóa xuất khẩu không chỉ mang giá trị kinh tế, mà còn mang theo vị thế quốc gia.
Từ đó, việc phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo sẽ trở thành động lực tăng trưởng hàng đầu, quyết định nâng cao năng suất, chất lượng tăng trưởng và sức cạnh tranh quốc gia; đóng góp trực tiếp vào phát triển nhanh, bền vững, bảo đảm quốc phòng, an ninh, bảo vệ môi trường và nâng cao chất lượng cuộc sống của Nhân dân.
Nghị quyết 57-NQ/TW thay đổi mô hình phát triển từ gia công sang sáng tạo, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.
Để làm chủ công nghệ lõi không thể chỉ dựa vào nỗ lực riêng lẻ của một vài doanh nghiệp hay một vài ngành. Vậy, vai trò của các bên như thế nào, thưa ông?
Trước hết, vai trò của Nhà nước phải được tái định nghĩa. Nhà nước không chỉ là người quản lý, mà phải trở thành người kiến tạo: tạo ra thể chế thuận lợi, khuyến khích đổi mới, chấp nhận thử nghiệm và kiểm soát rủi ro bằng những công cụ hiện đại.
Những cơ chế như sandbox, những chính sách thúc đẩy nghiên cứu và phát triển, hay việc ưu tiên đầu tư cho công nghệ lõi chính là những biểu hiện cụ thể của vai trò đó. Đây cũng là những định hướng lớn của Đảng, Nhà nước và đang được các cơ quan triển khai một cách quyết liệt, khẩn trương.
Ở phía doanh nghiệp, không thể tiếp tục dựa vào lợi thế chi phí. Thay vì chỉ gia công, lắp ráp, đóng gói với hàm lượng trí tuệ thấp… các doanh nghiệp hãy đầu tư vào đổi mới, làm chủ công nghệ và xây dựng thương hiệu mới có thể tồn tại và phát triển bền vững.
Cuối cùng, con người vẫn là yếu tố quyết định. "Việt Nam số" không thể được xây dựng nếu thiếu một lực lượng lao động có năng lực sáng tạo, tư duy độc lập và khả năng thích ứng. Giáo dục, vì thế, không chỉ là đào tạo kỹ năng, mà là nuôi dưỡng năng lực đổi mới.
Khi ba chủ thể Nhà nước, doanh nghiệp và con người cùng chuyển động theo một hướng, trí tuệ mới có thể được tích lũy, lan tỏa và chuyển hóa thành sức mạnh thực sự.
Đây cũng không phải là lựa chọn có thể trì hoãn. Trong một thế giới đang thay đổi nhanh chóng, quốc gia nào chậm chuyển đổi sẽ bị bỏ lại phía sau. Nhưng ngược lại, quốc gia nào nắm bắt được cơ hội sẽ có thể bứt phá, vượt lên.
Việt Nam đang đứng trước một cơ hội như vậy. Với nền tảng đã được tích lũy, với quyết tâm chính trị rõ ràng và với những định hướng chiến lược như Nghị quyết 57-NQ/TW, cánh cửa bước vào giai đoạn phát triển mới - kỷ nguyên số đang mở ra.
Xin trân trọng cảm ơn ông!