Sức sống đô thị ven sông - Bài 2: Câu chuyện Trung Quốc - Khơi nguồn những giá trị mới

Từ những không gian từng chủ yếu phục vụ giao thông, phòng chống lũ hay sản xuất công nghiệp, nhiều khu vực ven sông của Trung Quốc đã trở thành điểm đến của du lịch, dịch vụ, thương mại và đổi mới sáng tạo, góp phần nâng cao sức cạnh tranh của đô thị. Sau nhiều năm cải tạo không gian ven sông, nhiều địa phương đã chuyển hóa lợi thế về cảnh quan, sinh thái và văn hóa thành nguồn lực phát triển. Thay vì chỉ khai thác giá trị đất đai, các thành phố hướng tới xây dựng hệ sinh thái kinh tế dựa trên mặt nước, trong đó bảo tồn môi trường, phát triển dịch vụ và nâng cao chất lượng sống được triển khai song hành.

Đánh thức tiềm năng 

Một trong những hướng đi nổi bật là phát triển du lịch gắn với văn hóa bản địa. Tại thành phố Phúc Châu, dự án chỉnh trang khu vực "Hai sông, bốn bờ" không chỉ cải tạo cảnh quan ven sông Mân Giang mà còn kết nối các giá trị lịch sử, văn hóa vào sản phẩm du lịch. Không gian ven sông được tổ chức thành các tuyến tham quan, kết hợp trình diễn nghệ thuật, du lịch đường thủy và các hoạt động trải nghiệm, tạo sức hút đối với cả người dân và du khách. Điểm đáng chú ý là thay vì xây dựng những điểm tham quan tách biệt, Phúc Châu khai thác chính câu chuyện lịch sử và bản sắc địa phương để tạo nên sức hấp dẫn cho dòng sông. Nhờ đó, khu vực ven sông không chỉ thu hút khách du lịch mà còn thúc đẩy các ngành dịch vụ như lưu trú, ẩm thực và thương mại. Mô hình này cho thấy, giá trị của dòng sông không chỉ nằm ở cảnh quan mà còn ở khả năng kết nối thiên nhiên với văn hóa, biến lợi thế sinh thái thành nguồn lực phát triển bền vững.

Nếu Phúc Châu khai thác giá trị văn hóa, thì Bắc Kinh lại cho thấy cách không gian ven sông có thể trở thành động lực phát triển thương mại và dịch vụ. Sau khi được cải tạo, khu vực cảnh quan quốc tế sông Lượng Mã được kết nối với các trung tâm thương mại như Yến Sa và Tam Lý Đồn, hình thành một tổ hợp gồm công viên, tuyến đi bộ, nhà hàng, quán cà phê và các không gian tổ chức sự kiện. Cảnh quan mặt nước cùng các hoạt động văn hóa thường xuyên đã góp phần duy trì lượng khách ổn định, tạo sức hút cho các hoạt động mua sắm, ẩm thực và giải trí. Theo đánh giá của giới quy hoạch, điều làm nên thành công của Lượng Mã không phải là việc xây dựng thêm các công trình thương mại, mà là tạo được một không gian công cộng hấp dẫn để người dân và du khách sẵn sàng dành thời gian trải nghiệm. Chính dòng người ổn định ấy đã tạo điều kiện để các hoạt động dịch vụ phát triển, góp phần nâng cao giá trị kinh tế của toàn bộ khu vực ven sông. Từ thực tiễn này có thể thấy, khi được quy hoạch hợp lý, dòng sông không chỉ cải thiện chất lượng môi trường sống mà còn trở thành "nam châm" thu hút tiêu dùng và đầu tư, tạo sức sống mới cho đô thị.

Bên cạnh du lịch và dịch vụ, nhiều đô thị Trung Quốc còn lựa chọn phát triển các ngành kinh tế mới trên nền tảng những khu công nghiệp ven sông đã hoàn thành sứ mệnh lịch sử. Tại khu vực Từ Hối (Thượng Hải), nhiều nhà máy cũ được cải tạo thành trung tâm nghệ thuật, không gian làm việc chung, cơ sở nghiên cứu và các địa điểm tổ chức sự kiện văn hóa, công nghệ. Thay vì phá bỏ để xây dựng những công trình mới, thành phố tận dụng hạ tầng hiện có để hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, thu hút doanh nghiệp công nghệ, các ngành dịch vụ hiện đại và nguồn nhân lực chất lượng cao. Cách tiếp cận này không chỉ giúp tiết kiệm nguồn lực mà còn tạo diện mạo mới cho các khu vực ven sông. Từ những "vành đai công nghiệp" trước đây, nhiều không gian đã trở thành điểm kết nối giữa sáng tạo, văn hóa và công nghệ, góp phần thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế đô thị.

Thực tiễn đó cho thấy, khi được quy hoạch phù hợp, dòng sông không chỉ tạo giá trị từ du lịch hay thương mại mà còn trở thành nền tảng để phát triển các ngành kinh tế tri thức và đổi mới sáng tạo.

Động lực đô thị chất lượng cao

Theo Giáo sư Vương Úc (Wang Yu), Học viện Quan hệ quốc tế và Công cộng, Đại học Giao thông Thượng Hải, kinh tế ven sông không còn đơn thuần là khai thác lợi thế mặt nước mà là quá trình tổ chức lại không gian đô thị để thu hút đầu tư, nguồn nhân lực chất lượng cao và các ngành dịch vụ hiện đại. Đây là một trong những động lực quan trọng thúc đẩy phát triển đô thị chất lượng cao tại Trung Quốc. Theo ông, thành công của các mô hình ven sông không phụ thuộc hoàn toàn vào quy mô đầu tư mà nằm ở khả năng kết hợp hài hòa giữa phục hồi sinh thái, bảo tồn văn hóa và phát triển kinh tế. Chỉ khi những yếu tố này hỗ trợ lẫn nhau, dòng sông mới thực sự trở thành nguồn lực phát triển bền vững.

Thực tiễn tại Trung Quốc cũng cho thấy, tùy điều kiện từng địa phương, chính quyền có thể giữ vai trò chủ đạo hoặc hợp tác với khu vực tư nhân trong đầu tư, quản lý và khai thác không gian ven sông. Dù lựa chọn mô hình nào, mục tiêu cuối cùng vẫn là cân bằng giữa tăng trưởng kinh tế với lợi ích cộng đồng, tránh thương mại hóa quá mức hoặc làm thu hẹp không gian công cộng.

Từ những dòng sông từng chủ yếu phục vụ giao thông và sản xuất công nghiệp, nhiều đô thị Trung Quốc đã hình thành các cực tăng trưởng mới, nơi du lịch, thương mại, văn hóa và đổi mới sáng tạo cùng phát triển trên nền tảng sinh thái. Điều đó cho thấy, giá trị của dòng sông không chỉ nằm ở những gì thiên nhiên ban tặng mà còn ở cách con người tổ chức và khai thác nguồn lực ấy.

Những kinh nghiệm này cũng gợi mở một hướng tiếp cận cho các đô thị đang tìm kiếm động lực phát triển mới, trong đó có Việt Nam. Khi nhiều địa phương bắt đầu quan tâm hơn đến việc khai thác không gian ven sông, bài toán không chỉ là tạo ra tăng trưởng kinh tế mà còn là bảo đảm sự hài hòa giữa phát triển, bảo tồn và lợi ích của cộng đồng.

Bài cuối: Câu chuyện Trung Quốc - Từ dòng sông đến tư duy phát triển