Chiến lược vừa được Thủ tướng Mark Carney công bố trong bối cảnh AI đang phát triển với tốc độ nhanh hơn nhiều so với khả năng thích ứng của chính phủ, doanh nghiệp và xã hội. Theo Chính phủ Canada, những gì thế giới đang chứng kiến hiện nay mới chỉ là giai đoạn đầu của một cuộc chuyển đổi sâu rộng, khi AI ngày càng tác động tới cách thức làm việc của người dân, hoạt động của doanh nghiệp và việc cung cấp dịch vụ công.
“AI for All” được xây dựng trên ba trụ cột chính: xây dựng niềm tin đối với AI, mở rộng cơ hội kinh tế và củng cố chủ quyền của Canada trong kỷ nguyên AI. Cách tiếp cận này cho thấy Ottawa muốn vừa thúc đẩy ứng dụng AI trên diện rộng, vừa kiểm soát tốt hơn các rủi ro liên quan tới dữ liệu, hạ tầng điện toán, an ninh mạng và sự phụ thuộc vào các nền tảng công nghệ nước ngoài.
Từ nghiên cứu đến kinh tế
Một trong những mục tiêu nổi bật của chiến lược là đưa AI vào đời sống kinh tế thường ngày, đặc biệt trong khu vực doanh nghiệp. Chính phủ Canada đặt mục tiêu nâng tỷ lệ doanh nghiệp sử dụng AI từ khoảng 12% hiện nay lên 60% vào năm 2034, với kỳ vọng công nghệ này sẽ giúp tạo thêm 250.000 việc làm vào năm 2031 và đóng góp khoảng 3% GDP, tương đương gần 200 tỷ CAD cho nền kinh tế.
Để hiện thực hóa mục tiêu đó, Canada dự kiến triển khai hàng loạt chương trình hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận công cụ AI, mở rộng năng lực điện toán, thúc đẩy thương mại hóa công nghệ và hỗ trợ các công ty AI trong nước phát triển quy mô. Trong đó, quỹ công nghệ trị giá 500 triệu CAD thông qua Ngân hàng Phát triển doanh nghiệp Canada được kỳ vọng sẽ giúp các doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, đưa AI vào hoạt động sản xuất, dịch vụ và quản trị.
Tuy nhiên, mục tiêu của chiến lược không chỉ là tăng số lượng doanh nghiệp ứng dụng AI. Điều Canada hướng tới là chuyển lợi thế nghiên cứu thành năng lực cạnh tranh thực sự của nền kinh tế. Trong nhiều năm qua, Canada được xem là một trong những trung tâm nghiên cứu AI hàng đầu thế giới.
Song lợi thế đó chưa được chuyển hóa đầy đủ thành các doanh nghiệp công nghệ quy mô lớn hay chuỗi giá trị công nghiệp trong nước. Đây cũng là lý do Ottawa ngày càng quan tâm tới việc giữ lại nhiều hơn giá trị kinh tế được tạo ra từ AI thay vì để các thành quả nghiên cứu chủ yếu được thương mại hóa ở bên ngoài.
AI và bài toán chủ quyền công nghệ
Điểm đáng chú ý nhất của chiến lược “AI for All” là việc Canada lần đầu tiên đặt AI trong khuôn khổ chủ quyền công nghệ.
Theo đánh giá của Chính phủ Canada, mặc dù sở hữu nền tảng nghiên cứu vững chắc, nước này vẫn phụ thuộc đáng kể vào các nền tảng AI, dữ liệu và dịch vụ điện toán do các tập đoàn công nghệ toàn cầu cung cấp. Trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ quốc tế ngày càng gay gắt, sự phụ thuộc đó có thể trở thành điểm yếu chiến lược.
Vì vậy, chiến lược mới nhấn mạnh yêu cầu xây dựng năng lực AI có chủ quyền, bao gồm hạ tầng điện toán do Canada kiểm soát, hệ thống dữ liệu an toàn, các tiêu chuẩn quản trị đáng tin cậy và khả năng bảo vệ những lĩnh vực nhạy cảm như y tế, tài chính, năng lượng, dịch vụ công và an ninh quốc gia.
Trong cuộc đua AI hiện nay, khả năng tiếp cận dữ liệu, sức mạnh tính toán và năng lực triển khai các mô hình AI quy mô lớn ngày càng được xem là những yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh và quyền tự chủ chiến lược của một quốc gia.
Trao đổi với phóng viên TTXVN tại Canada, Tiến sĩ Hoàng Xuân Bách, Chủ tịch Hiệp hội Công nghệ Canada – Việt Nam cho biết, đối với một quốc gia tầm trung như Canada, chủ quyền công nghệ không đồng nghĩa với việc tự làm chủ toàn bộ công nghệ lõi.
Theo ông, điều quan trọng hơn là duy trì năng lực kiểm soát, khả năng phục hồi và quyền tự quyết chiến lược. Điều đó đồng nghĩa với việc có đủ năng lực đánh giá, lựa chọn và thay thế công nghệ khi cần thiết, tránh phụ thuộc quá mức vào bất kỳ nhà cung cấp nào.
Với AI, yêu cầu này càng trở nên cấp thiết bởi dữ liệu, mô hình AI, hạ tầng điện toán và quyền truy cập hệ thống đều có thể trở thành điểm yếu chiến lược nếu quốc gia không duy trì được mức độ kiểm soát tối thiểu.
Thách thức về thực thi
Chiến lược mới cũng đặt trọng tâm vào đào tạo kỹ năng và xây dựng niềm tin xã hội đối với AI. Mặc dù Canada sở hữu hệ sinh thái nghiên cứu mạnh, tỷ lệ doanh nghiệp ứng dụng AI hiện vẫn ở mức tương đối thấp. Vì vậy, “AI for All” không chỉ hướng tới các công ty công nghệ mà còn nhắm tới doanh nghiệp nhỏ và vừa, khu vực công, người lao động và các ngành kinh tế truyền thống nhằm thúc đẩy ứng dụng AI trên quy mô rộng hơn.
Ở cấp độ quốc tế, Canada cũng muốn định vị mình như một đối tác đáng tin cậy trong hệ sinh thái AI toàn cầu. Ottawa không đặt mục tiêu tự làm mọi thứ mà lựa chọn kết hợp năng lực trong nước với hợp tác quốc tế, đặc biệt trong các lĩnh vực như tiêu chuẩn an toàn, bảo vệ dữ liệu, nghiên cứu và phát triển hạ tầng điện toán.
Tuy nhiên, thách thức lớn nhất vẫn nằm ở khả năng thực thi. Canada cần biến những mục tiêu đầy tham vọng thành các chương trình cụ thể, có trọng tâm và có thể đo lường được.
Các chuyên gia Jaxson Khan và Sean Mullin thuộc Trường Munk của Đại học Toronto nhận định, chiến lược mới đã xác định đúng các đòn bẩy quan trọng, nhưng chính phủ cần tránh dàn trải nguồn lực vào quá nhiều chương trình nhỏ. Theo hai chuyên gia, Canada nên xác định rõ một hoặc hai lĩnh vực ưu tiên để tập trung đầu tư đủ lớn, qua đó tạo ra năng lực dẫn đầu thực sự.
Trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ toàn cầu ngày càng gay gắt, “AI for All” không chỉ là một chương trình phát triển công nghệ. Chiến lược này phản ánh cách Canada nhìn nhận AI như một thành tố của sức mạnh quốc gia, tương tự hạ tầng, năng lượng hay quốc phòng.
Thành công của chiến lược sẽ phụ thuộc vào khả năng thu hẹp khoảng cách giữa nghiên cứu và ứng dụng, xây dựng hạ tầng điện toán có chủ quyền, thúc đẩy doanh nghiệp khai thác AI trên quy mô lớn và bảo vệ dữ liệu mà không làm suy giảm động lực đổi mới sáng tạo. Xa hơn, đây cũng là phép thử đối với nỗ lực của Canada trong việc chuyển lợi thế nghiên cứu thành năng lực cạnh tranh thực sự trong cuộc đua công nghệ toàn cầu.