Giữ kỷ cương thị trường từ cuộc chiến chống hàng giả

Gần 68.000 vụ vi phạm bị phát hiện, xử lý không chỉ cho thấy quyết tâm của các lực lượng chức năng mà còn phản ánh sức ép ngày càng lớn đối với môi trường kinh doanh và quyền lợi người tiêu dùng. Trong bối cảnh thương mại điện tử, logistics và chuỗi cung ứng phát triển mạnh, hàng giả ngày càng tinh vi, len lỏi từ cửa khẩu đến các nền tảng số, đặt ra yêu cầu chuyển từ tư duy xử lý sang chủ động quản trị rủi ro.

Thông điệp này được thể hiện xuyên suốt tại Hội nghị trực tuyến toàn quốc sơ kết công tác 6 tháng đầu năm và triển khai nhiệm vụ sáu tháng cuối năm của Ban Chỉ đạo quốc gia chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả diễn ra sáng 7/7 tại Hà Nội. 

Phát biểu kết luận, Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc Trưởng Ban Chỉ đạo 389 quốc gia, nhấn mạnh việc phòng, chống buôn lậu, gian lận thương mại, hàng giả và xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ là nhiệm vụ thường xuyên của cả hệ thống chính trị, "có điểm bắt đầu nhưng không có điểm dừng". Đặc biệt, trước diễn biến ngày càng phức tạp của tình trạng buôn lậu và hàng giả, đấu tranh phải quyết liệt hơn, với sự vào cuộc đồng bộ của các bộ, ngành, địa phương và toàn xã hội.

Phó Thủ tướng ghi nhận những kết quả đạt được thời gian qua đã góp phần tạo môi trường kinh doanh lành mạnh, bảo đảm trật tự an toàn xã hội và củng cố niềm tin của người dân; đồng thời cho biết các cơ quan chức năng Hoa Kỳ đánh giá cao nỗ lực của Việt Nam trong bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ.

Tuy nhiên, tình trạng hàng nhập lậu, hàng giả, hàng kém chất lượng, giả mạo xuất xứ và xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ vẫn diễn biến phức tạp, đặc biệt trên môi trường thương mại điện tử. Gian lận thuế, mua bán hóa đơn trái phép và lợi dụng chính sách xuất nhập khẩu để buôn lậu vẫn chưa được phát hiện, xử lý triệt để. Do đó, cơ chế, chính sách cơ bản đã đầy đủ, nhưng khâu tổ chức thực hiện, nhất là ở cấp cơ sở, vẫn là điểm yếu cần khắc phục.

Chỉ rõ nguyên nhân, Phó Thủ tướng cho rằng trách nhiệm của một số người đứng đầu chưa cao; việc kiểm tra, giám sát, hậu kiểm còn hình thức, thậm chí có trường hợp tiếp tay, bao che cho vi phạm. Việc xây dựng cơ sở dữ liệu chuyên ngành, đặc biệt là dữ liệu truy xuất nguồn gốc hàng hóa, còn chậm.

Thời gian tới, Phó Thủ tướng yêu cầu các bộ, ngành, địa phương tiếp tục thực hiện nghiêm chỉ đạo của Chính phủ và Ban Chỉ đạo 389 quốc gia; tập trung đấu tranh với buôn lậu, hàng giả, hàng vi phạm quyền sở hữu trí tuệ, nhất là thực phẩm, dược phẩm, thực phẩm chức năng giả ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe người dân. Đồng thời, đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý; giao Bộ Công Thương và Bộ Công an khẩn trương phối hợp xây dựng cơ sở dữ liệu truy xuất nguồn gốc hàng hóa, tăng cường kết nối, chia sẻ thông tin và tiếp nhận phản ánh từ người dân. Cùng đó, siết chặt kiểm tra, giám sát lực lượng thực thi, nâng cao trách nhiệm cán bộ, kiên quyết xử lý hành vi bao che, tiếp tay cho vi phạm, đồng thời đẩy mạnh tuyên truyền và khen thưởng các tập thể, cá nhân có thành tích trong chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả.

Báo cáo của Ban Chỉ đạo quốc gia 389 cho thấy các lực lượng chức năng đã phát hiện, bắt giữ và xử lý 67.937 vụ vi phạm, tăng hơn 36% so với cùng kỳ năm trước. Trong đó, số vụ hàng giả và xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ tăng tới 75%, gian lận thương mại và gian lận thuế tăng hơn 60%; tổng số tiền thu nộp ngân sách gần 9.650 tỷ đồng, hàng nghìn vụ việc được khởi tố hình sự.

Những con số này phản ánh sự quyết liệt của các lực lượng chức năng nhưng ở chiều ngược lại cũng cho thấy quy mô và mức độ tinh vi của hoạt động vi phạm đang gia tăng cùng với tốc độ phát triển của thị trường. Vì vậy, nếu chỉ tăng cường kiểm tra theo cách truyền thống, cơ quan chức năng sẽ luôn ở thế chạy theo vi phạm. Cuộc chiến chống hàng giả vì thế cần chuyển từ tư duy xử lý sang quản trị rủi ro, ứng dụng công nghệ và nâng cao năng lực quản lý thị trường, qua đó bảo vệ môi trường cạnh tranh và chất lượng tăng trưởng của nền kinh tế.

Theo Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Sinh Nhật Tân, diễn biến thị trường 6 tháng đầu năm cho thấy công tác chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả cần thay đổi cả về tư duy lẫn phương thức thực hiện. Khi thương mại điện tử phát triển mạnh, các hành vi vi phạm ngày càng tinh vi, dịch chuyển lên nền tảng số, mạng xã hội, dịch vụ chuyển phát nhanh, thậm chí lợi dụng AI và Deepfake để quảng cáo sai sự thật. Vì vậy, Bộ Công Thương xác định trọng tâm không chỉ là tăng cường kiểm tra, xử lý mà còn xây dựng hệ thống quản lý hiện đại, lấy dữ liệu và công nghệ làm nền tảng.

Theo thống kê, 6 tháng đầu năm lực lượng quản lý thị trường đã kiểm tra gần 24.000 vụ việc, phát hiện và xử lý gần 20.000 vụ vi phạm, thu nộp ngân sách hơn 330 tỷ đồng; đồng thời chuyển 128 vụ việc có dấu hiệu tội phạm sang cơ quan điều tra. Những kết quả này góp phần quan trọng ổn định thị trường, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp cũng như người tiêu dùng. 

Thể hiện rõ tinh thần trong đợt cao điểm triển khai Công điện số 38/CĐ-TTg về tập trung chỉ đạo thực hiện quyết liệt các giải pháp đấu tranh, ngăn chặn, xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, Bộ Công Thương đã phối hợp với các sàn thương mại điện tử gỡ bỏ hơn 9.000 sản phẩm vi phạm, chặn trên 2.000 gian hàng có dấu hiệu kinh doanh hàng giả. Cùng đó, lực lượng quản lý thị trường trực tiếp xử lý hơn 300 vụ việc trên môi trường mạng và xử lý trên 1.500 vụ giả mạo nhãn hiệu, xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp, vượt xa mục tiêu đề ra. Đặc biệt, 24 vụ việc có dấu hiệu hình sự đã được chuyển sang cơ quan điều tra, cho thấy xu hướng chuyển mạnh từ xử lý hành chính sang xử lý nghiêm các hành vi vi phạm có tổ chức, quy mô lớn.

Song song với kiểm tra, xử lý, Bộ Công Thương cũng đẩy nhanh việc hoàn thiện thể chế. Theo Thứ trưởng Nguyễn Sinh Nhật Tân, Bộ đã ban hành các quy định về truy xuất nguồn gốc hàng hóa, chất lượng sản phẩm và danh mục hàng hóa có mức độ rủi ro; đồng thời trình Thủ tướng Chính phủ Kế hoạch phòng, chống hàng giả, bảo vệ người tiêu dùng trên nền tảng số giai đoạn 2026-2030. Đây không chỉ là những giải pháp trước mắt mà còn là nền tảng để xây dựng hệ thống quản lý thị trường dựa trên dữ liệu, kết nối liên thông giữa các cơ quan quản lý và tăng cường ứng dụng công nghệ số trong giám sát, cảnh báo sớm và xử lý vi phạm.

Thực tế từ các địa phương cũng cho thấy yêu cầu đổi mới phương thức quản lý đã trở thành đòi hỏi cấp bách. Đại diện Chi cục Quản lý thị trường Hà Nội nhận định hàng giả hiện không còn tồn tại ở một địa điểm cố định mà dịch chuyển liên tục theo các nền tảng trực tuyến, đòi hỏi lực lượng chức năng phải thay đổi nghiệp vụ, ứng dụng công nghệ và tăng cường phối hợp với công an, hải quan, cơ quan thuế cũng như các sàn thương mại điện tử để truy vết dòng hàng hóa và dòng tiền.

Theo Chi cục Quản lý thị trường Đồng Nai, các đối tượng vi phạm thường chia nhỏ lô hàng, thay đổi liên tục địa điểm tập kết, lợi dụng dịch vụ chuyển phát nhanh và kho trung chuyển để che giấu hành vi kinh doanh hàng giả, hàng nhập lậu. Điều này khiến việc kiểm tra theo phương thức truyền thống không còn theo kịp thực tiễn, đòi hỏi các lực lượng chức năng phải tăng cường chia sẻ dữ liệu, phối hợp liên ngành và ứng dụng công nghệ trong giám sát, truy vết.

Trong khi đó, tại Lào Cai, địa phương có cửa khẩu quốc tế và tuyến biên giới trọng điểm, áp lực lại bắt đầu ngay từ khu vực cửa khẩu và các tuyến biên giới. Theo Chi cục Quản lý thị trường Lào Cai, mặc dù các lực lượng chức năng đã tăng cường phối hợp với hải quan, bộ đội biên phòng và công an để kiểm soát địa bàn nhưng các đối tượng vẫn lợi dụng đường mòn, lối mở, chính sách cư dân biên giới và hoạt động xuất nhập khẩu để đưa hàng hóa vi phạm vào nội địa. 

Vì vậy, cùng với việc xử lý nghiêm các hành vi vi phạm, địa phương kiến nghị tiếp tục hoàn thiện cơ chế phối hợp, tăng cường trao đổi thông tin và kiểm soát nguồn hàng ngay từ khu vực biên giới, hạn chế nguy cơ hàng giả, hàng nhập lậu thâm nhập sâu vào thị trường.Tại hội nghị, nhiều ý kiến thống nhất rằng: Chống hàng giả không chỉ nhằm bảo vệ người tiêu dùng mà còn bảo vệ môi trường cạnh tranh lành mạnh, giảm chi phí cho doanh nghiệp chân chính và thúc đẩy đổi mới sáng tạo.

Đặc biệt, trong bối cảnh Việt Nam hội nhập sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, minh bạch xuất xứ và kiểm soát chất lượng hàng hóa đã trở thành điều kiện quan trọng để nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Vì vậy, hiệu quả không chỉ được đo bằng số vụ xử lý mà còn ở khả năng bịt kín các kẽ hở trong quản lý, xây dựng thị trường minh bạch, bảo vệ doanh nghiệp làm ăn chân chính, củng cố niềm tin của người tiêu dùng và tạo nền tảng cho tăng trưởng bền vững.