Đất hiếm – Thúc đẩy nghiên cứu, làm chủ công nghệ, nâng cao giá trị tài nguyên

Việt Nam là quốc gia có tiềm năng lớn về tài nguyên đất hiếm, với trữ lượng đất hiếm thuộc nhóm hàng đầu thế giới, đặc biệt là các mỏ chứa khoáng vật bastnasite. Để phát huy hiệu quả nguồn tài nguyên này, việc làm chủ công nghệ tuyển khoáng và chế biến sâu có ý nghĩa quyết định nhằm nâng cao giá trị tài nguyên, phát triển ngành công nghiệp đất hiếm bền vững và tăng cường năng lực cạnh tranh quốc gia.

Ông Phạm Quang Minh, chuyên gia trong lĩnh vực đất hiếm, nguyên Phó Viện trưởng Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam, nguyên Viện trưởng Viện Xạ hiếm cho biết: Đất hiếm được xác định là tài nguyên đặc biệt, có vai trò quan trọng và được nhà nước quan tâm đầu tư nghiên cứu, định hướng khai thác và chế biến, song ngành công nghiệp đất hiếm của Việt Nam hiện vẫn chưa phát triển tương xứng với tiềm năng. Hạn chế lớn nhất hiện nay là tỷ lệ chế biến sâu còn thấp, hoạt động chủ yếu vẫn dừng ở khai thác và xử lý sơ cấp. Đồng thời chưa hình thành được chuỗi công nghiệp đồng bộ từ khai thác, tách chiết, tinh luyện đến sản xuất vật liệu và ứng dụng công nghệ cao… Đây chính là khoảng cách lớn nhất giữa tiềm năng tài nguyên và năng lực công nghệ quốc gia.

Cũng theo ông Phạm Quang Minh, Việt Nam đã có hành lang pháp lý trong phát triển khoáng sản, trong đó có khoáng sản đất hiếm Việt Nam nhưng cần đẩy mạnh và đầu tư có trọng điểm về khoa học công nghệ, đào tạo đội ngũ cán bộ, tăng cường năng lực nghiên cứu và triển khai trong lĩnh vực đất hiếm để tiến tới làm chủ công nghệ đất hiếm bao gồm cả công nghệ chế biến và ứng dụng, triển khai trên quy mô công nghiệp, phát triển ngành công nghiệp đất hiếm. Tuy nhiên, để làm chủ được công nghệ hiện đại “bài toán” đầu tư công nghệ không hề đơn giản, Việt Nam cần đẩy mạnh hợp tác quốc tế, thúc đẩy hợp tác với đối tác quốc tế có công nghệ chế biến và ứng dụng đất hiếm mạnh, đảm bảo an toàn môi trường và đủ sức cạnh tranh về sản phẩm ứng dụng đất hiếm. Năm 2023, Việt Nam - Mỹ đã ký thỏa thuận về chất bán dẫn và khoáng chất hiếm, đây được xem là cơ hội thu hút công nghệ chế biến và ứng dụng đất hiếm ở Việt Nam.

Mới đây, tại buổi chia sẻ kinh nghiệm giữa Viện Công nghệ xạ hiếm với các đối tác Hàn Quốc về chủ đề đất hiếm và công nghệ khai thác chế biến đất hiếm nhằm thúc đẩy nghiên cứu và mở ra các hướng hợp tác về đất hiếm giữa Việt Nam và Hàn Quốc, ông Hoàng Văn Đức, Phó Viện trưởng Viện Công nghệ Xạ hiếm cho biết: Việt Nam có tiềm năng lớn về tài nguyên đất hiếm, đặc biệt là các mỏ chứa khoáng vật bastnasite. Tuy nhiên, để phát huy hiệu quả nguồn tài nguyên này, dự án hợp tác quốc tế nghiên cứu về công nghệ tuyển và thủy luyện quặng đất hiếm bastnasite giữa Viện Công nghệ xạ hiếm và Hàn Quốc hướng tới xây dựng quy trình công nghệ tuyển và thủy luyện phù hợp với đặc điểm quặng của Việt Nam nhằm từng bước làm chủ công nghệ tuyển khoáng và chế biến sâu, góp phần nâng cao năng lực nghiên cứu, giá trị tài nguyên, làm chủ các công nghệ cốt lõi trong lĩnh vực đất hiếm, phát triển ngành công nghiệp đất hiếm bền vững và tăng cường năng lực cạnh tranh quốc gia.

Công nghệ chế biến đất hiếm là công nghệ lõi, phức tạp và đòi hỏi sự đầu tư dài hạn, bài bản. Trong nhiều năm qua, Viện Công nghệ xạ hiếm (Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam) đã kiên trì nghiên cứu, làm chủ được các quy trình công nghệ ở quy mô phòng thí nghiệm và pilot, sẵn sàng chuyển giao và mở rộng quy mô sản xuất khi có sự đầu tư từ nhà nước và doanh nghiệp.

Ông Trần Đại Lâm, Viện trưởng Khoa học Vật liệu (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) cho biết: Nghị quyết số 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân sẽ tạo động lực quan trọng thúc đẩy doanh nghiệp công nghệ và startup công nghệ tham gia thương mại hóa vật liệu công nghệ cao, góp phần hình thành ngành công nghiệp đất hiếm. Do đó, cần phát triển thị trường trong nước cho vật liệu đất hiếm thông qua các ngành công nghiệp chiến lược như pin lưu trữ năng lượng, xe điện, điện tử, quốc phòng và năng lượng tái tạo; cần xây dựng chương trình khoa học, công nghệ trọng điểm quốc gia về đất hiếm và khoáng sản chiến lược, bao phủ toàn bộ chuỗi giá trị. Đồng thời, cần hình thành các tổ hợp chế biến sâu tại những địa bàn có lợi thế như Lai Châu, Phú Thọ... gắn với phát triển công nghiệp vật liệu và công nghệ cao.