Những thách thức trong công tác xóa mù chữ cho đồng bào dân tộc thiểu số

Theo ông Nguyễn Xuân Thủy, nhận thức của một bộ phận người dân về công tác XMC còn hạn chế, chưa thấy rõ lợi ích thiết thực của việc biết chữ đối với sinh kế và phát triển cộng đồng. Do đó, công tác vận động, huy động người mù chữ ra lớp gặp nhiều khó khăn; tỷ lệ chuyên cần thấp, tình trạng học viên bỏ học giữa chừng còn phổ biến. Kết quả xóa mù chữ (XMC) chưa thực sự bền vững, hiện tượng tái mù chữ, đặc biệt là tái mù chữ chức năng có chiều hướng gia tăng.

Về công tác điều tra, rà soát và quản lý dữ liệu: Công tác điều tra, rà soát số liệu người mù chữ, tái mù chữ tại một số địa phương chưa được coi trọng đúng mức; việc cập nhật số liệu lên Hệ thống thông tin quản lý phổ cập giáo dục - xóa mù chữ còn chậm, thiếu chính xác, chưa đồng bộ. Đặc biệt, đối với địa bàn vùng sâu, vùng xa, biên giới, việc quản lý biến động dân cư (người dân di cư tự do, đi làm ăn xa, không có hộ khẩu thường trú...) chưa chặt chẽ, gây khó khăn lớn cho việc xây dựng kế hoạch mở lớp và thực hiện các chính sách hỗ trợ.

Về chất lượng dạy và học: Chất lượng, hiệu quả một số lớp XMC chưa đạt yêu cầu theo quy định tại Thông tư số 33/2021/TT-BGDĐT và Thông tư số 10/2022/TT-BGDĐT. Nội dung giảng dạy đôi khi còn cứng nhắc, chưa gắn liền với nhu cầu sinh hoạt, sản xuất của đồng bào. Công tác phân loại trình độ đầu vào của học viên chưa được thực hiện nghiêm túc, dẫn đến việc tổ chức lớp học thiếu hiệu quả (ghép chung người chưa biết chữ với người tái mù chữ lâu năm).

Về cơ sở vật chất và đội ngũ: Hệ thống trường lớp, trang thiết bị tại các điểm trường lẻ, nhà văn hóa thôn/bản còn thiếu thốn, chưa đáp ứng tiêu chuẩn. Bàn ghế chủ yếu tận dụng từ bậc tiểu học, không phù hợp với kích thước cơ thể người lớn, gây khó khăn cho học viên.

Đội ngũ giáo viên dạy XMC chủ yếu là kiêm nhiệm, một số chưa am hiểu ngôn ngữ, phong tục tập quán của đồng bào DTTS nên hiệu quả truyền đạt chưa cao.

Về cơ chế chính sách và nguồn lực đầu tư: Công tác tham mưu của một số Sở Giáo dục và Đào tạo cho UBND tỉnh và HĐND tỉnh trong việc ban hành cơ chế, chính 9 sách đặc thù còn chậm và thụ động. Nguồn lực đầu tư cho XMC còn hạn chế, chủ yếu dựa vào Chương trình mục tiêu quốc gia 1719. Tuy nhiên, cơ cấu chi của chương trình này tập trung hỗ trợ người học, trong khi chế độ cho người dạy, người làm công tác vận động (già làng, trưởng bản...) và công tác quản lý lớp học tại địa phương còn thấp, nhiều bất cập, chưa tạo được động lực.

Về công tác phối hợp: Sự phối hợp giữa ngành Giáo dục với các tổ chức chính trị - xã hội (Hội Phụ nữ, Hội Nông dân, Đoàn Thanh niên...) ở cấp cơ sở (xã/phường) chưa thực chất, thiếu thường xuyên. Vai trò của Trung tâm học tập cộng đồng trong việc chủ trì, quản lý công tác XMC tại địa phương còn mờ nhạt, hoạt động kém hiệu quả.

Với những thách thức trên, theo ông Nguyễn Xuân Thủy, nguyên nhân đến từ cả khách quan và chủ quan.

Nguyên nhân khách quan gồm: Về địa lý và dân cư: Địa bàn vùng đồng bào dân tộc thiểu số rộng, chia cắt, giao thông đi lại khó khăn. Dân cư sống phân tán, tình trạng di cư tự do, đi làm ăn xa theo mùa vụ diễn ra phổ biến, gây khó khăn cho công tác duy trì sĩ số lớp học; về kinh tế và văn hóa: Đời sống kinh tế của đồng bào còn nhiều khó khăn, người mù chữ đa phần là lao động chính trong gia đình, phải lo sinh kế nên không bố trí được thời gian đi học. Bên cạnh đó, thói quen giao tiếp hàng ngày chủ yếu bằng tiếng dân tộc, ít sử dụng tiếng Việt dẫn đến tình trạng nhanh quên chữ, tái mù chữ.

Về nguyên nhân chủ quan, công tác tuyên truyền chưa có sự đổi mới, nội dung và hình thức tuyên truyền chưa sát với thực tế, chưa phù hợp với văn hóa của đồng bào dân tộc thiểu số. Việc ứng dụng công nghệ thông tin, mạng xã hội (Zalo, Facebook...) và hệ thống loa truyền thanh cơ sở trong tuyên truyền chưa được khai thác hiệu quả.

Về năng lực quản lý và thực thi: Ban chỉ đạo phổ cập giáo dục - xóa mù chữ PCGD-XMC ở một số xã chưa phát huy hết vai trò, còn khoán trắng cho nhà trường: Công tác điều tra cơ bản chưa sát sao; việc đánh giá, xếp lớp đầu vào mang tính hình thức; Một bộ phận cán bộ quản lý, giáo viên còn thiếu tâm huyết, ngại khó, ngại khổ khi phải đến các điểm bản xa xôi để dạy học; Bất cập về chính sách: Các văn bản hướng dẫn thực hiện và giải ngân nguồn vốn từ các Chương trình mục tiêu quốc gia đôi khi còn chưa thống nhất, gây lúng túng cho địa phương trong quá trình triển khai, đặc biệt là việc chi trả chế độ cho người dạy không thuộc biên chế ngành giáo dục.