Phóng viên báo Tin tức và Dân tộc đã có cuộc trao đổi với PGS.TS. Lê Thị Ngọc Điệp, nguyên Trưởng khoa Khoa Văn hoá học, Bí thư Đảng uỷ Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh để làm rõ vấn đề này.
PGS.TS. Lê Thị Ngọc Điệp, nguyên Trưởng khoa Khoa Văn hoá học, Bí thư Đảng uỷ Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh (Ảnh: NVCC)
Thưa bà, văn hoá số hiện nay đang tác động đến lối sống của giới trẻ như thế nào qua những phương diện, gu thẩm mỹ, cách tư duy ,đến hành vi thường nhật?
Văn hoá số hiện nay không chỉ là một môi trường truyền thông, mà đã trở thành một “hệ sinh thái sống”, tác động sâu rộng đến lối sống của giới trẻ trên nhiều phương diện.
Trước hết, ở khía cạnh thẩm mỹ, giới trẻ ngày càng chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ hình ảnh và xu hướng lan truyền trên nền tảng số. Những xu hướng này góp phần hình thành các chuẩn mực thẩm mỹ mang tính toàn cầu. Tuy nhiên, các chuẩn mực đó thường biến động nhanh và dễ dẫn đến sự đồng nhất. Nhiều bạn trẻ tiếp nhận và làm theo các xu hướng phổ biến, từ đó làm mờ đi dấu ấn cá nhân trong cách thể hiện.
Về mặt tư duy, việc tiếp nhận thông tin chủ yếu qua các định dạng ngắn như video, hình ảnh hoặc nội dung cô đọng khiến cách tư duy của người trẻ trở nên trực quan và phản xạ nhanh hơn. Tuy nhiên, đặc điểm này cũng đi kèm với hạn chế nhất định. Khi thông tin được rút gọn để phù hợp với tốc độ tiêu thụ, chiều sâu và tính hệ thống trong tư duy có thể bị ảnh hưởng.
Ở phương diện hành vi thường nhật, văn hoá số định hình khá rõ cách giao tiếp, tiêu dùng và thể hiện bản thân của giới trẻ. Nhiều hoạt động trong đời sống ngoại tuyến đang chịu sự chi phối của không gian trực tuyến. Có thể thấy, đời sống của người trẻ ngày nay không tách rời mà ngày càng gắn chặt với môi trường số.
Điều gì khiến các xu hướng trên không gian số có thể nhanh chóng định hình thị hiếu và cách hành xử của giới trẻ, thưa bà?
Các xu hướng trên không gian số có khả năng định hình nhanh chóng thị hiếu và hành vi của giới trẻ do sự kết hợp của nhiều cơ chế đặc thù.
Trước hết là vai trò của thuật toán. Các nền tảng số liên tục đề xuất những nội dung tương tự với những gì người dùng đã xem, từ đó tạo ra một “vòng lặp thị hiếu”. Ví dụ, khi một người quan tâm đến các nội dung liên quan đến lối sống lành mạnh hoặc tập luyện, hệ thống sẽ tiếp tục gợi ý những nội dung tương tự. Quá trình này khiến người dùng bị bao phủ bởi một nhóm nội dung nhất định và dần thay đổi thói quen theo hướng tương ứng.
Bên cạnh đó, tâm lý đám đông và nhu cầu được công nhận cũng là những yếu tố quan trọng. Giới trẻ có xu hướng tham gia vào các trào lưu phổ biến để không bị “lạc nhịp” trong cộng đồng. Những hành vi như sử dụng câu nói lan truyền hoặc tham gia các thử thách trên mạng xã hội vừa mang tính giải trí, vừa thể hiện nhu cầu kết nối.
Ngoài ra, tính mô phỏng cao của nội dung số cũng góp phần đẩy nhanh quá trình lan toả. Các công cụ như mẫu dựng video hoặc bộ lọc hình ảnh giúp việc bắt chước trở nên dễ dàng. Khi một hành vi có thể được tái hiện nhanh chóng, nó sẽ nhanh chóng được chuẩn hoá và lan rộng trong cộng đồng.
Bà nhìn nhận như thế nào về những tác động đa chiều của văn hoá số đối với giới trẻ và đời sống xã hội hiện nay, thưa bà?
Văn hoá số mang lại những tác động đa chiều đối với giới trẻ và đời sống xã hội, vì vậy cần được nhìn nhận trong sự cân bằng giữa cơ hội và thách thức.
Ở phương diện tích cực, văn hoá số mở rộng cơ hội tiếp cận tri thức và sáng tạo. Nhiều bạn trẻ có thể tự học kỹ năng, xây dựng nội dung và tạo ra nguồn thu nhập từ các nền tảng số. Điều này cho thấy môi trường số đang góp phần tạo ra nhiều cơ hội phát triển cá nhân.
Tuy nhiên, mặt trái của văn hoá số cũng rất rõ nét. Một trong những biểu hiện dễ nhận thấy là áp lực so sánh xã hội. Khi thường xuyên tiếp xúc với những hình ảnh được chọn lọc kỹ lưỡng trên mạng, nhiều bạn trẻ có thể cảm thấy tự ti khi so sánh với cuộc sống của người khác.
Bên cạnh đó, lối sống trình diễn đang ngày càng phổ biến. Một số người sẵn sàng dàn dựng nội dung để thu hút sự chú ý, thậm chí tạo ra những câu chuyện gây tranh cãi. Ở cấp độ xã hội, điều này có thể làm thay đổi hệ giá trị, khi sự nổi tiếng nhanh và khả năng thu hút chú ý đôi khi được đề cao hơn năng lực thực chất.
Trong bối cảnh đó, việc giới trẻ xây dựng và thể hiện bản sắc cá nhân đang có những thay đổi như thế nào, thưa bà?
Trong bối cảnh văn hoá số, bản sắc cá nhân của giới trẻ không còn là một quá trình hình thành tự nhiên mà ngày càng mang tính thiết kế và trình diễn.
Nhiều bạn trẻ chủ động xây dựng hình ảnh cá nhân trên mạng xã hội theo một phong cách nhất định. Họ lựa chọn nội dung đăng tải để định hình cách người khác nhìn nhận mình. Các hình ảnh như: Người chia sẻ kiến thức, người theo đuổi phong cách sống, hay người sáng tạo nội dung trở nên phổ biến.
Tuy nhiên, xu hướng “mượn bản sắc” cũng xuất hiện. Không ít người sao chép phong cách của các cá nhân có ảnh hưởng, từ cách ăn mặc đến cách thể hiện nội dung. Điều này tạo ra một nghịch lý: Khi có nhiều phương tiện để thể hiện cá tính, sự khác biệt thực chất lại có nguy cơ bị thu hẹp.
Theo bà, làm thế nào để người trẻ vừa tận dụng được lợi ích từ văn hoá số, vừa giữ được sự tỉnh táo và bản sắc riêng?
Trong bối cảnh văn hoá số, việc giúp người trẻ tận dụng được lợi ích và đồng thời giữ được bản sắc đòi hỏi sự phối hợp từ nhiều phía.
Gia đình cần đóng vai trò định hướng các giá trị nền tảng thông qua đối thoại. Việc cùng trao đổi về các hiện tượng trên không gian mạng giúp người trẻ hiểu và đánh giá thông tin một cách phù hợp.
Trong giáo dục, cần chú trọng phát triển năng lực văn hoá số. Các kỹ năng như phân tích thông tin, nhận diện tin giả và hiểu cách vận hành của nền tảng số là những nội dung cần thiết.
Về phía bản thân người trẻ, việc tiêu dùng nội dung một cách có ý thức là yếu tố quan trọng. Người trẻ cần chủ động lựa chọn nguồn thông tin và quản lý thời gian sử dụng mạng xã hội. Đồng thời, các hoạt động ngoài đời thực như học tập, nghiên cứu và trải nghiệm văn hoá vẫn đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng bản sắc cá nhân bền vững.
Xin trân trọng cảm ơn bà!