Độc đáo bảo vật quốc gia Tượng Phật bằng gỗ Mẫu Man Nương

Chùa Phúc Nghiêm và sự tích Phật Mẫu Man Nương

Nằm ở trung tâm vùng đất cổ Dâu, Luy Lâu, chùa Phúc Nghiêm từ xưa đã nổi tiếng cổ kính thâm nghiêm với truyền thuyết về Phật Mẫu Man Nương. Đây là điểm di tích quan trọng, gắn liền với hệ thống các chùa thờ Tứ pháp vùng Dâu - Luy Lâu (gồm chùa Dâu, chùa Đậu, chùa Dàn, chùa Tướng).

Theo ông Nguyễn Hữu Mạo, Giám đốc Bảo tàng tỉnh Bắc Ninh số 2, chùa Phúc Nghiêm được khởi dựng từ thế kỷ thứ II sau công nguyên. Trải qua các triều đại phong kiến, ngôi chùa được trùng tu, tôn tạo mở rộng quy mô. Hiện nay, ngôi chùa gồm các hạng mục công trình kiến trúc chính như: Tam quan, Tam bảo hạ, Tam bảo thượng, nhà Tổ, nhà Mẫu, nhà Pháp đường, nhà Tăng xá, nhà Tiếp lễ, nhà khách, 2 dãy hành lang, vườn tháp…

Trong chùa thờ Phật Mẫu Man Nương thuộc quần thể chùa Tứ pháp gắn liền với truyền thuyết về sư tổ Khâu Đà La - một vị thiền sư hành đạo Bà La Môn vào thời Hán đã đến thành Luy Lâu nước ta tu hành. Hiện nay, chùa Phúc Nghiêm còn bảo lưu được nhiều tài liệu, cổ vật quý giá như: hệ thống tượng thờ, hoành phi, câu đối... phản ánh về lịch sử hình thành và phát triển của ngôi chùa. Trong đó, đặc biệt giá trị hơn cả là pho tượng Phật mẫu Man Nương - người sinh ra hệ thống Tứ pháp (Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi, Pháp Điện).

“Chùa Phúc Nghiêm và hệ thống chùa Tứ pháp vùng Dâu tỉnh Bắc Ninh là tinh hoa của sự dung hội giữa Phật giáo Ấn Độ khi du nhập vào nước ta với tín ngưỡng bản địa của người Việt cổ thờ các lực lượng tự nhiên (mây, mưa, sấm, chớp), để tạo nên một trung tâm tín ngưỡng tôn giáo mang đậm sắc thái dân tộc. Từ trung tâm Dâu, Phật giáo đã lan tỏa đi khắp các vùng miền của cả nước. Vì vậy, chùa Phúc Nghiêm và hệ thống của Tứ pháp đã trở thành dấu tích quan trọng của quá trình hình thành và phát triển Phật giáo Việt Nam. Ngôi chùa được Bộ Văn hóa và Thông tin công nhận là di tích quốc gia vào năm 2001”, Giám đốc Bảo tàng Bắc Ninh số 2 Nguyễn Hữu Mạo chia sẻ.

Độc đáo bảo vật quốc gia

Đầu Xuân năm mới, viếng cảnh chùa, du khách dễ dàng chiêm ngưỡng giá trị bảo vật. Tượng Phật bằng gỗ Mẫu Man Nương được tạo tác vào thế kỷ XVIII (thời Lê Trung Hưng). Pho tượng thuộc loại hình điêu khắc tượng tròn, tư thế tọa thiền trên tòa sen. Bề mặt tượng được tô phủ lớp sơn son màu đỏ đậm, không trang trí hoa văn, toàn thân toát lên vẻ đẹp nữ tính của người con gái đang ở độ tuổi viên mãn, khỏe khoắn, tràn trề sinh lực.

Pho tượng được tạc thiền trên phần tòa sen có hình elip, dáng dẹt gồm ba lớp cánh sen. Theo triết lý Phật giáo, trái tim con người giống như một đóa sen hàm tiếu, khi Phật tính phát triển bên trong thì đóa sen sẽ nở. Trải qua thời gian, bề mặt tượng và tòa sen bị nứt, bong tróc sơn ở một số vị trí, tuy nhiên, theo ông Nguyễn Hữu Mạo, tượng Phật Mẫu Man Nương là hiện vật gốc, độc bản, vẫn mang tính toàn vẹn, xác thực. Pho tượng cùng với hệ thống tượng Tứ Pháp vùng Dâu thể hiện tính riêng biệt, tuân thủ đúng quy luật trật tự vũ trụ, bao gồm nhân giới và nhiên giới, không giống với bất cứ hình thức Tứ Pháp đã có nào trong lịch sử Phật giáo thế giới.

Bên cạnh đó, cách tạo hình tượng pho tượng thể hiện sự giao thoa văn hóa, đặc biệt là về nghệ thuật tạo hình dòng tượng Ấn độ và Khmer. Tượng đã tiếp nhận các yếu tố gốc từ Ấn Độ và được sáng tạo thêm những nét đặc trưng riêng biệt, thể hiện rõ nghệ thuật điêu khắc và tín ngưỡng của người Việt, trở thành một phần quan trọng trong kho tàng di sản văn hóa của dân tộc.

Pho tượng còn có giá trị lịch sử khi nghiên cứu về quá trình hình thành và phát triển của Phật giáo Việt Nam; một lần nữa khẳng định con đường du nhập và quá trình tiếp nhận đạo Phật của nước ta có sự sàng lọc, hòa quyện, kết hợp một cách nhuần nhuyễn với những yếu tố văn hóa nội sinh. Khu vực Dâu - Luy Lâu được các nhà nghiên cứu đánh giá là trung tâm Phật giáo xuất hiện sớm nhất trong 3 trung tâm Phật giáo khởi thủy ở Đông Á và Đông Nam Á.

Hiện tượng thờ Tứ Pháp đã ghi lại một mốc quan trọng đánh dấu thời điểm Phật giáo Ấn Độ truyền vào nước ta, bắt đầu từ vùng Luy Lâu. Nó cũng là một tài liệu sống về dân tộc học, văn hóa học khẳng định khi Phật giáo vào thì nơi đây đã ngự trị trong cư dân bản địa một tín ngưỡng dân gian thờ các hiện tượng thiên nhiên liên quan trực tiếp tới sản xuất nông nghiệp.

Bảo tồn và phát huy giá trị bảo vật quốc gia

Trải qua thời gian, chùa Tổ vẫn giữ được vẻ cổ kính, uy nghiêm và thanh tịnh. Tượng phật Mẫu Man Nương được được đặt chính giữa Thượng điện tòa Tam bảo hạ ở chùa, là điểm tựa tinh thần, niềm tin tôn giáo, nơi gửi gắm ước nguyện bình an, mùa màng thuận lợi và cuộc sống ấm no.

Theo thầy Thích Thanh Dũng, trụ trì chùa Tổ, Tượng Phật Mẫu Man Nương là di sản quý báu, mang bản sắc văn hóa phật giáo Việt Nam. Sự kiện tượng Phật Mẫu Man Nương được công nhận là bảo vật quốc gia đáp ứng nhu cầu, nguyện vọng của đông đảo nhân dân địa phương, chính quyền và nhà chùa. Với niềm vinh dự này, nhà chùa cam kết bảo tồn và phát huy giá trị hiệu quả. Theo đó, bên cạnh bảo quản, giữ gìn, thờ phụng, nhà chùa phối hợp với chính quyền địa phương tăng cường quảng bá giá trị di tích gắn với đời sống văn hoá tâm linh.

Ông Nguyễn Nhân Cường, Chủ tịch UBND phường Song Liễu chia sẻ: Việc được công nhận Bảo vật quốc gia Tượng Phật Mẫu Man Nương một lần nữa khẳng định giá trị to lớn của bảo vật; qua đó tôn vinh di sản văn hóa có giá trị tiêu biểu, nâng cao ý thức bảo vệ di sản của cộng đồng, đồng thời có cơ chế, chính sách phù hợp cho việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa vật chất độc đáo này trong thời gian tới.

Địa phương sẽ xây dựng kế hoạch tổ chức công bố và đón nhận Bằng công nhận bảo vật quốc gia Tượng Phật mẫu Man Nương long trọng, ý nghĩa. Trên cơ sở những di sản văn hóa vùng đất Dâu - Luy Lâu, địa phương chỉ đạo các cơ quan, ban, ngành, toàn thể tuyên truyền ý nghĩa vùng đất, bảo vật đến toàn thể nhân dân; đồng thời, tăng cường quản lý, bảo tồn các bảo vật, hiện vật, di tích theo đúng quy định của pháp luật.

“Chùa Tổ có bề dày lịch sử, truyền  thống văn hóa độc đáo, chúng tôi lên kế hoạch, phối hợp với Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Bắc Ninh báo cáo, xây dựng hồ sơ, đề nghị công nhận chùa Tổ là di tích quốc gia đặc biệt”, Chủ tịch UBND phường Song Liễu Nguyễn Nhân Cường nhấn mạnh.