Giữ trọng trách bảo đảm tương lai dân số

Trước bối cảnh này, Chương trình bảo đảm mức sinh thay thế đến năm 2030 vừa được Chính phủ phê duyệt ngày 13/2/2026 được xem là bước đi quan trọng nhằm điều chỉnh xu hướng dân số và cụ thể hóa tinh thần Nghị quyết 72-NQ/TW của Bộ Chính trị về chăm sóc, bảo vệ và nâng cao sức khỏe nhân dân. Bài toán ổn định mức sinh đang trở thành một trong những vấn đề chiến lược của phát triển bền vững.

Mức sinh giảm sâu và những thách thức

Những năm gần đây, Việt Nam ghi nhận sự phân hóa rõ rệt về mức sinh giữa các vùng. Các tỉnh, thành phố có mức sinh thấp nhất cả nước là: Thành phố Hồ Chí Minh, Tây Ninh, Cần Thơ, Cà Mau và Vĩnh Long (mức sinh thay thế từ 1,43 con/phụ nữ đến 1,60 con/phụ nữ). Đây là mức sinh thấp hơn rất nhiều so với mức sinh thay thế (2,1 con/phụ nữ), khiến dân số không đủ khả năng tự tái tạo trong dài hạn. Ngược lại, một số địa phương miền núi và vùng khó khăn vẫn duy trì mức sinh cao, nhưng tốc độ giảm sinh cũng tăng đáng kể, báo hiệu xu hướng chung đang dịch chuyển nhanh hơn dự kiến.

Tình trạng mức sinh thấp kéo dài không chỉ là vấn đề nhân khẩu đơn thuần. Khi số trẻ em sinh ra giảm mạnh, cơ cấu dân số bị thu hẹp ở nhóm tuổi trẻ, dẫn tới nguy cơ thiếu hụt lao động trong tương lai. Điều này thể hiện rõ ở các khu công nghiệp lớn, nơi doanh nghiệp ngày càng khó tuyển lao động trẻ, còn người lao động trung niên bắt đầu chiếm tỷ trọng cao.

Giảm sinh sâu còn kéo theo hàng loạt thách thức: tốc độ già hóa dân số tăng nhanh hơn dự báo, hệ thống an sinh và chăm sóc sức khỏe người cao tuổi chịu áp lực lớn, trong khi quỹ hưu trí phải đối mặt nguy cơ mất cân đối. Kinh nghiệm của một số quốc gia Đông Á như Hàn Quốc, Nhật Bản cho thấy mức sinh siêu thấp kéo dài có thể làm giảm tốc độ tăng trưởng kinh tế, gia tăng gánh nặng tài khóa và làm suy yếu sức sống của nền kinh tế trong nhiều thập niên.

Những nguyên nhân dẫn đến mức sinh thấp đã bước đầu được chỉ ra: chi phí sinh và nuôi con tăng cao; áp lực về nhà ở, trường học; phụ nữ lập gia đình muộn; khó khăn trong cân bằng giữa công việc và cuộc sống gia đình; thiếu dịch vụ trông trẻ ngoài giờ; tâm lý ngại sinh con ở đô thị phát triển. Mức sinh thấp vì thế không chỉ là vấn đề kinh tế mà còn là bài toán xã hội, văn hóa, môi trường sống.

Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Vũ Tuấn Hưng, Viện trưởng Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ, các chính sách dân số của Việt Nam trong thời gian qua chủ yếu tập trung kiểm soát tốc độ gia tăng dân số và điều chỉnh cơ cấu dân số, song xu hướng này không còn phù hợp với giai đoạn hiện nay. Hiện có 31,4% người dân không có ý định sinh con và 27,1% không mong muốn lập gia đình, trong khi số con trung bình mong muốn (2,35 con) cao hơn số con hiện có (1,86 con). Điều này cho thấy, nếu không có giải pháp phù hợp, mức sinh của Việt Nam sẽ tiếp tục duy trì ở mức thấp.

Dân số là nguồn nhân lực, là yếu tố quan trọng hàng đầu quyết định sự phát triển của quốc gia. Do đó, chính sách dân số cần chuyển trọng tâm từ kiểm soát sang phát triển nguồn nhân lực, hướng đến nâng cao chất lượng dân số và bảo đảm cân bằng giới tính. Tiến sĩ Vũ Tuấn Hưng cho rằng, cần điều chỉnh chính sách theo hướng linh hoạt, tùy theo vùng, địa phương, nhóm đối tượng, kết hợp nhiều công cụ chính sách như tài chính, thuế, nhà ở, giáo dục, việc làm… để vừa khuyến khích sinh con, vừa nâng cao chất lượng dân số, đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững của đất nước trong giai đoạn mới.

Thực hiện những bước đi cụ thể

Ngày 13/2/2026, Chính phủ phê duyệt Chương trình bảo đảm mức sinh thay thế đến năm 2030, đặt mục tiêu tăng tỷ suất sinh bình quân mỗi năm khoảng 2% và đạt mức sinh thay thế trên toàn quốc vào cuối thập kỷ này. Đây là chương trình mang tầm chiến lược, kế thừa định hướng lớn của Nghị quyết 72-NQ/TW về xây dựng hệ thống chăm sóc sức khỏe nhân dân, trong đó chính sách dân số đóng vai trò then chốt.

Theo chương trình, các địa phương được phân nhóm theo mức sinh khác nhau để triển khai giải pháp phù hợp: nhóm mức sinh thấp tập trung vào hỗ trợ sinh con; nhóm mức sinh cao hướng tới ổn định và nâng cao chất lượng dân số. Điểm đáng chú ý là chương trình không chỉ dừng ở tuyên truyền mà yêu cầu thực thi đồng bộ các chính sách xã hội, kinh tế và dịch vụ công.

Theo đó, việc truyền thông và thay đổi nhận thức phải được triển khai theo hướng thiết thực, hướng vào nhóm cặp vợ chồng trẻ ở đô thị, nơi mức sinh đang thấp nhất. Thông điệp "sinh đủ hai con" được khuyến khích, đi kèm khuyến cáo sinh trước 35 tuổi để bảo đảm an toàn sức khỏe và giảm nguy cơ biến chứng.

Hỗ trợ kinh tế - xã hội cho gia đình hai con được xem là giải pháp trung tâm. Nhiều chính sách đang được nghiên cứu và mở rộng như hỗ trợ nhà ở xã hội, giảm chi phí nhà trẻ, mầm non, mô hình trông trẻ ngoài giờ, hỗ trợ tài chính trực tiếp cho gia đình sinh đủ hai con, cải thiện môi trường làm việc để phụ nữ nuôi con nhỏ không bị giảm cơ hội nghề nghiệp.

Ngoài ra, cần mở rộng dịch vụ sức khỏe sinh sản và nâng cao chất lượng chăm sóc bà mẹ - trẻ em. Đây là nội dung gắn trực tiếp với mục tiêu của Nghị quyết 72-NQ/TW về củng cố y tế cơ sở, đảm bảo mỗi xã có đủ nhân lực và dịch vụ thiết yếu. Khi dịch vụ y tế thuận lợi, chi phí hợp lý, phụ nữ sẽ yên tâm hơn trong quá trình sinh nở và nuôi con.

Chương trình yêu cầu các bộ, ngành và địa phương tích hợp chính sách dân số vào quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội; đánh giá tác động nhân khẩu học trong quá trình xây dựng chính sách an sinh, lao động, việc làm, nhà ở, giáo dục và y tế.

Với định hướng này, Chương trình bảo đảm mức sinh thay thế không chỉ giải quyết tình trạng mức sinh thấp trước mắt, mà còn hướng tới tạo dựng một môi trường sống thuận lợi hơn cho các gia đình trẻ.

Theo các chuyên gia, nội dung chương trình tập trung tạo môi trường và điều kiện để những cặp vợ chồng mong muốn sinh đủ hai con có thể thực hiện quyết định của mình, đặc biệt khuyến khích phụ nữ sinh đủ hai con trước 35 tuổi, bảo đảm sức khỏe sinh sản và cơ hội nghề nghiệp.

Liên kết chiến lược

Nghị quyết 72-NQ/TW đặt trọng tâm vào bảo vệ và nâng cao sức khỏe nhân dân theo vòng đời, từ chăm sóc sức khỏe tiền hôn nhân, sinh sản, trẻ em cho đến người cao tuổi. Chính sách dân số vì thế được nhìn nhận là một phần của chiến lược phát triển nguồn nhân lực quốc gia. Ổn định mức sinh chỉ là một phần của bức tranh lớn hơn đó là bảo đảm chất lượng dân số, nuôi dưỡng thế hệ tương lai khỏe mạnh, đủ về số lượng và tốt về chất lượng.

Từ góc độ phát triển bền vững, mức sinh thay thế giúp duy trì lực lượng lao động trong tương lai, giảm áp lực phụ thuộc giữa các nhóm tuổi, tạo điều kiện cân đối tài chính cho hệ thống hưu trí và y tế. Khi kết hợp với các chính sách giáo dục, y tế và an sinh phù hợp, mức sinh ổn định sẽ giúp Việt Nam tận dụng hiệu quả cơ hội dân số vàng kéo dài hiện nay và hạn chế các tác động tiêu cực của già hóa.

Điểm quan trọng hơn, chương trình khuyến khích các địa phương chủ động hơn trong xây dựng chính sách dân số phù hợp điều kiện thực tế. Những địa phương có mức sinh thấp cần tập trung hỗ trợ gia đình trẻ thực chất; các địa phương sinh cao cần chú trọng nâng cao chất lượng dịch vụ y tế – giáo dục, giảm tảo hôn, nâng cao nhận thức về sức khỏe sinh sản. Cách tiếp cận này giúp chính sách dân số linh hoạt, bám sát nhu cầu và đặc thù từng vùng.

Ổn định mức sinh không chỉ nhằm bảo đảm số lượng trẻ em sinh ra mỗi năm mà rộng hơn, là bài toán chiến lược ảnh hưởng trực tiếp tới cơ cấu dân số, chất lượng nguồn nhân lực và sự bền vững của nền kinh tế trong nhiều thập niên tới. Chương trình bảo đảm mức sinh thay thế đến năm 2030, cùng tinh thần của Nghị quyết 72-NQ/TW, tạo ra nền tảng chính sách quan trọng để Việt Nam chủ động thích ứng với thay đổi nhân khẩu học và xây dựng tương lai dân số bền vững.

Theo Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan, thời gian qua, ngành Y tế đã rất tích cực trong công tác tham mưu, xây dựng, ban hành chính sách pháp luật về y tế để hoàn thiện hành lang pháp lý tạo điều kiện cho ngành hoạt động nhiệm vụ được giao cũng như cho công tác chăm sóc sức khoẻ nhân dân ngày càng tốt hơn. Ngành Y tế cũng rất tích cực, quyết liệt, trách nhiệm triển khai các chủ trương, chính sách, lãnh đạo, chỉ đạo của Đảng, Nhà nước trong công tác y tế.

Bộ trưởng Đào Hồng Lan bày tỏ tin tưởng, với sự quyết tâm chung, những mục tiêu như nâng tuổi thọ, giảm gánh nặng chi phí y tế, mở rộng bảo hiểm y tế toàn dân… sẽ không chỉ là những con số trên nghị quyết, mà sẽ dần hiện hữu trong cuộc sống hàng ngày, để người dân được sống lâu hơn, khỏe mạnh hơn và hạnh phúc hơn.

Trong bối cảnh mức sinh thấp đã trở thành thách thức hiện hữu ở nhiều địa phương, đòi hỏi nỗ lực của toàn xã hội, sự vào cuộc mạnh mẽ của chính quyền các cấp và sự đồng hành của các gia đình trẻ. Thành công của chương trình không chỉ quyết định quy mô dân số trong tương lai mà còn định hình sức mạnh nhân lực, năng lực cạnh tranh và chất lượng nguồn nhân lực và sức mạnh cạnh tranh quốc gia trong nhiều thập niên tới.