Trao đổi với Báo Tin tức và Dân tộc, ông Trần Văn Hưng, Phó Giám đốc Đài Khí tượng Thủy văn Nam Bộ, đã lý giải về hiện tượng này.
Ông Trần Văn Hưng - Phó Giám đốc Đài Khí tượng Thủy văn Nam Bộ.
Thưa ông, vì sao TP Hồ Chí Minh và Nam Bộ đang trong mùa mưa nhưng vẫn xuất hiện những ngày nắng nóng? Đây có phải là hiện tượng bất thường của thời tiết hay không?
Những ngày qua tại Nam Bộ, mặc dù đang trong mùa mưa nhưng vẫn xuất hiện những ngày có nhiệt độ không khí cao. Để hiểu rõ hơn về bản chất của nắng nóng ở Nam Bộ thì ngưỡng nhiệt độ không khí cao nhất trong ngày từ 35 - 37 độ C được gọi là nắng nóng; từ 37 - 39 độ C là nắng nóng gay gắt; trên 39 độ C là nắng nóng đặc biệt gay gắt.
Nguyên nhân gây ra nắng nóng ở Nam Bộ chủ yếu do hình thế thời tiết áp cao cận nhiệt đới (hay còn gọi là áp cao Tây Thái Bình Dương) chi phối, có thể kết hợp với áp thấp nóng phía Tây có cường độ mạnh và có xu hướng mở rộng về phía Đông Nam.
Nắng nóng ở Nam Bộ thường xảy ra vào các tháng mùa khô, cao điểm là tháng 4 và đầu tháng 5. Tuy nhiên, trong những tháng mùa mưa vẫn xuất hiện những ngày có nhiệt độ không khí cao nhất đạt trên 35 độ C.
Những ngày trong tháng 6 vừa qua ghi nhận nhiệt độ cao nhất từ 35 - 36 độ C, có ngày gần 37 độ C, tức là đạt mức nắng nóng nhưng cường độ chưa tới mức gay gắt. Nguyên nhân là do nhánh phía Nam của áp cao cận nhiệt đới có vị trí trục gần với Nam Bộ. Những ngày giữa tháng 6, áp thấp nóng phía Tây mở rộng về phía Đông Nam cũng góp phần làm cho nhiệt độ ở các tỉnh Nam Bộ tăng.
Nắng nóng thường xuất hiện vào đầu giờ chiều. Đến chiều tối, do hoạt động của gió mùa Tây Nam đẩy ẩm từ biển vào làm mây hình thành, phát triển và gây mưa, dông. Như vậy, trong mùa mưa, nắng nóng là do tác động của áp cao cận nhiệt đới trên tầng cao, còn mưa dông chiều tối là do hoạt động của gió mùa Tây Nam. Diễn biến này xảy ra hằng năm và không có gì bất thường.
Người dân Nam Bộ thường gọi giai đoạn này là "hạn Bà Chằn", dưới góc độ khí tượng thủy văn, hiện tượng này được hiểu như thế nào và có cơ sở khoa học ra sao, thưa ông?
"Hạn Bà Chằn" là một khái niệm dân gian. "Chằn" (hay Yak, Yaksa) là nhân vật khổng lồ, dữ tợn trong văn hóa Khmer và một số nước Đông Nam Á. Người dân Nam Bộ mượn hình ảnh "Bà Chằn" để ví cái nắng gay gắt, khắc nghiệt như một "Bà Chằn" đang hành hạ con người.
"Hạn Bà Chằn" là cách gọi dân gian ở Nam Bộ để chỉ một đợt nắng nóng, khô hạn ngắn ngày, thường xuất hiện vào đầu mùa mưa (khoảng tháng 5 - 6 âm lịch hoặc tháng 5 - 6 dương lịch tùy từng năm), cũng có khi vào tháng 7 hoặc tháng 8 dương lịch, tức là thời kỳ gián đoạn mưa trong mùa mưa.
Có cách gọi khác là hạn lệ. "Hạn Bà Chằn" diễn ra khác nhau theo từng năm, có năm không xuất hiện. Mỗi đợt thường kéo dài từ 1 - 2 tuần và thời gian kéo dài cũng không giống nhau.
Tóm lại, đây là thuật ngữ phản ánh kinh nghiệm quan sát thời tiết của người dân Nam Bộ, chứ không phải là một hiện tượng có định nghĩa chính thức trong ngành khí tượng.
Tuy nhiên, cách gọi này có cơ sở thực tế vì phù hợp với quy luật dao động của mưa đầu mùa ở khu vực Nam Bộ. Về mặt khoa học, đó là những thời kỳ gió mùa Tây Nam hoạt động yếu, trong khi trên cao áp cao cận nhiệt đới có cường độ mạnh, khống chế ngay trên khu vực Nam Trung Bộ hoặc Nam Bộ.
Áp cao này là trường phân kỳ, không khí chuyển động từ trên xuống, làm hạn chế quá trình bốc hơi nước. Không khí luôn khô, độ ẩm thấp, khó hình thành mây. Do đó, ban ngày bức xạ mặt trời chiếu trực tiếp xuống mặt đất, khi không có mây che phủ, mặt đất bị đốt nóng nhanh, làm nhiệt độ tăng và độ ẩm giảm.
Đợt nắng nóng hiện nay có được xem là "hạn Bà Chằn" của năm nay không thưa ông?
Theo đánh giá hiện nay thì chưa thể xem đây là "hạn Bà Chằn". Nếu đánh giá trên toàn khu vực Nam Bộ thì trong tháng 6 vẫn xuất hiện những ngày có mưa ở một số nơi, cán cân ẩm vẫn dương, tức là lượng mưa lớn hơn lượng bốc hơi nên hạn hán chưa xảy ra. Vì vậy chưa thể gọi là "hạn Bà Chằn". Hạn Bà Chằn chỉ xảy ra khi xuất hiện hạn khí tượng, cán cân ẩm âm, tức là lượng bốc hơi lớn hơn lượng mưa và nhiều ngày liên tiếp (khoảng 1 - 2 tuần) không có mưa.
Theo ông, sau những ngày nắng nóng, chiều tối thường xuất hiện mưa dông mạnh, vì sao thời tiết lại chuyển biến nhanh như vậy và người dân cần đề phòng những hiện tượng nguy hiểm nào?
Như đã giải thích ở phần trên, ban ngày áp cao cận nhiệt đới có cường độ mạnh, khống chế khu vực Nam Trung Bộ hoặc Nam Bộ. Đây là trường phân kỳ, không khí chuyển động từ trên xuống, làm hạn chế quá trình bốc hơi nước.
Không khí luôn khô, độ ẩm thấp, khó hình thành mây, vì vậy bức xạ mặt trời chiếu trực tiếp xuống mặt đất, khi không có mây che phủ sẽ làm mặt đất bị đốt nóng nhanh, nhiệt độ tăng và độ ẩm giảm.
Tuy nhiên, đến chiều tối, do Nam Bộ đang trong mùa mưa, gió mùa Tây Nam hoạt động, mang hơi ẩm từ biển vào đất liền. Không khí nóng, ẩm là điều kiện thuận lợi để hình thành mây đối lưu. Khi đủ điều kiện bão hòa hơi nước, sẽ xuất hiện mưa và dông.
Kiểu thời tiết này có độ bất ổn định lớn nên mưa thường kèm theo dông, sét, lốc xoáy, gió giật... rất nguy hiểm. Các hiện tượng này thường diễn ra nhanh, phạm vi hẹp nên khó nhận biết sớm và khó phòng tránh. Người dân cần chú ý theo dõi thông tin dự báo, cảnh báo thời tiết.
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, các đợt nắng nóng xen kẽ mưa dông ở Nam Bộ có xu hướng gia tăng về tần suất hoặc cường độ hay không?
Đặc điểm mưa ở Nam Bộ diễn ra theo các hình thế gây mưa, chủ yếu do gió mùa Tây Nam, ngoài ra còn có dải hội tụ nhiệt đới, hoàn lưu bão, áp thấp nhiệt đới, rãnh áp thấp hoặc hội tụ gió. Phần lớn các trận mưa trong mùa mưa hằng năm xảy ra do gió mùa Tây Nam và phổ biến vào chiều tối. Những ngày gió mùa Tây Nam hoạt động yếu, mưa ít, diện mưa hẹp thì buổi trưa vẫn có nắng mạnh.
Đặc điểm này diễn ra hằng năm, không chỉ do tác động của biến đổi khí hậu. Tuy nhiên, biến đổi khí hậu có thể làm xuất hiện những đợt nắng nóng kéo dài nhiều ngày, những trận mưa cực đoan với lượng mưa lớn trong thời gian ngắn hoặc những trận mưa lớn trái mùa.
Ông có thể chia sẻ về diễn biến thời tiết TP Hồ Chí Minh và Nam Bộ trong thời gian tới?
El Niño đang diễn ra rõ rệt và dự báo từ nay đến cuối năm cường độ có khả năng mạnh hơn, tác động đến thời tiết, khí hậu ở Việt Nam nói chung và Nam Bộ nói riêng. Nhận định mùa mưa năm nay ở Nam Bộ có khả năng kết thúc sớm, tổng lượng mưa thấp hơn so với trung bình nhiều năm, riêng tháng 9 có thể thấp hơn khá nhiều so với trung bình nhiều năm.
Tuy nhiên, vẫn cần đề phòng những trận mưa cực đoan. Trong tháng 7 vẫn có khả năng xảy ra đợt giảm mưa hay còn gọi là "hạn Bà Chằn", kéo dài khoảng 7 - 10 ngày. Sang các tháng 8, 9 và 10 vẫn cần chủ động ứng phó với những trận mưa to trùng thời điểm triều cường, gây ngập nhiều tuyến đường trên địa bàn TP Hồ Chí Minh.
Ông có khuyến cáo gì đối với người dân và các ngành sản xuất để chủ động ứng phó với tình trạng nắng nóng giữa mùa mưa trong thời gian tới?
Những ngày nhiệt độ cao, nắng nóng trong mùa mưa là thời điểm thời tiết biến đổi rất nhanh. Buổi trưa nắng, chiều có thể xuất hiện những trận mưa rào với diễn biến đột ngột. Trời oi bức dễ gây cảm nắng, say nắng, chóng mặt, nhất là đối với những người làm việc ngoài trời. Sự chuyển đổi nhanh giữa nắng nóng và mưa cũng khiến cơ thể khó thích nghi.
Người dân cần luôn mang theo áo mưa khi ra đường. Khi làm việc nhiều dưới nắng mạnh cần uống đủ nước, nghỉ giải lao, không làm việc liên tục dưới nắng trong nhiều giờ và trang bị đầy đủ phương tiện bảo hộ chống nắng.
Khi gặp mưa dông cần nhanh chóng tìm nơi trú tránh an toàn, không trú dưới gốc cây cao, tránh xa các vật dẫn điện, đồng thời quan sát để đề phòng cây gãy đổ, tốc mái và thường xuyên theo dõi thông tin dự báo, cảnh báo thời tiết của cơ quan khí tượng thủy văn.
Xin trân trọng cảm ơn ông!