Khơi dậy sức mạnh văn hóa và con người vì sự phát triển bền vững đất nước

Tại đại hội đại biểu phụ nữ toàn quốc lần thứ XIV, bà Nguyễn Thị Minh Hương, Phó Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ (LHPN) Việt Nam nhấn mạnh, phát triển văn hóa, con người được Đảng, Nhà nước xác định là “nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực to lớn, trụ cột, hệ điều tiết cho phát triển nhanh và bền vững đất nước”. Việc xây dựng và phát triển văn hóa có mối quan hệ biện chứng với xây dựng, phát triển con người; xây dựng, phát triển văn hóa nhằm hoàn thiện nhân cách con người Việt Nam xã hội chủ nghĩa trong kỷ nguyên mới; xây dựng, phát triển con người Việt Nam cũng là để xây dựng, phát triển văn hóa.

Đất nước đang đứng trước nhiều thời cơ và vận hội mới để phát triển nhanh, bền vững trong bối cảnh chuyển đổi số, phát triển kinh tế tri thức, khoa học công nghệ và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng. Điều này đòi hỏi nguồn nhân lực chất lượng cao, có năng lực thích ứng và làm chủ những yêu cầu mới của thời đại.

Tuy nhiên, khoảng cách giới vẫn hiện hữu trên nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội, trong đó phụ nữ vẫn là nhóm chịu nhiều thiệt thòi hơn. Những định kiến và khuôn mẫu giới kéo dài qua nhiều thế hệ tiếp tục là rào cản khiến phụ nữ ít có cơ hội tham gia các ngành khoa học cơ bản, công nghệ cao và những lĩnh vực then chốt của nền kinh tế số. Nếu không có những giải pháp đủ mạnh và mang tính đột phá để thúc đẩy bình đẳng giới, khoảng cách này có nguy cơ tiếp tục gia tăng, làm hạn chế sự đóng góp của một nửa nguồn nhân lực đối với quá trình phát triển đất nước.

Phụ nữ là chủ thể gìn giữ, trao truyền văn hóa 

Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, là sức mạnh nội sinh quan trọng bảo đảm sự phát triển bền vững của quốc gia. Trong dòng chảy văn hóa ấy, phụ nữ luôn giữ vai trò quan trọng trong gìn giữ, trao truyền và lan tỏa các giá trị văn hóa truyền thống.

Tại Phú Thọ, vùng đất cội nguồn dân tộc, nơi lưu giữ nhiều di sản văn hóa đặc sắc như: Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương và Hát Xoan được UNESCO ghi danh, phụ nữ đang trở thành lực lượng nòng cốt trong bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc.

Bà Khà Thị Luận, Phó Chủ tịch Hội LHPN tỉnh Phú Thọ cho biết, các cấp Hội đã triển khai nhiều hoạt động thiết thực nhằm phát huy vai trò phụ nữ trong giữ gìn các giá trị văn hóa truyền thống ngay từ gia đình. Cuộc vận động “Xây dựng gia đình 5 không, 3 sạch” được thực hiện đồng bộ, gắn với xây dựng nông thôn mới, góp phần nâng cao vai trò của phụ nữ trong xây dựng gia đình no ấm, tiến bộ, hạnh phúc, văn minh.

Đến nay, toàn tỉnh có gần 589.000 hộ gia đình đạt các tiêu chí của cuộc vận động; hằng năm trên 90% gia đình hội viên đạt danh hiệu gia đình văn hóa… Không chỉ trong phạm vi gia đình, phụ nữ còn là lực lượng nòng cốt tham gia bảo tồn các giá trị văn hóa cộng đồng. 

“Tỉnh Phú Thọ đang duy trì 3.325 câu lạc bộ văn hóa, văn nghệ dân gian, trong đó có nhiều câu lạc bộ Hát Xoan, hát dân ca Mường, chiêng Mường, xòe Thái…thu hút đông đảo phụ nữ tham gia. Đây là môi trường quan trọng để bảo tồn, thực hành và truyền dạy các giá trị văn hóa cho thế hệ trẻ”, bà Khà Thị Luận bày tỏ.

Điều đáng chú ý là việc bảo tồn văn hóa ngày nay không còn đơn thuần là giữ nguyên trạng những giá trị cũ mà là quá trình làm cho di sản sống cùng đời sống hiện đại. Nhiều mô hình du lịch cộng đồng, nghề thủ công truyền thống, sản phẩm OCOP do phụ nữ làm chủ đã trở thành cầu nối giữa văn hóa và phát triển kinh tế, giữa bảo tồn và khai thác giá trị di sản một cách bền vững.

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng và sự phát triển mạnh mẽ của khoa học công nghệ, việc giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc đặt ra nhiều yêu cầu mới. Bà Khà Thị Luận cho biết, trong thời gian tới, Hội sẽ tập trung đẩy mạnh tuyên truyền, nâng cao nhận thức của hội viên phụ nữ về trách nhiệm giữ gìn bản sắc văn hóa các dân tộc. Từ đó phát huy vai trò phụ nữ trong xây dựng gia đình văn hóa, giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ.

Đồng thời duy trì và nhân rộng các mô hình câu lạc bộ văn hóa, văn nghệ dân gian, bảo tồn di sản văn hóa truyền thống; gắn bảo tồn văn hóa với phát triển kinh tế, du lịch và các sản phẩm OCOP. Đặc biệt tăng cường ứng dụng công nghệ số trong quảng bá các giá trị văn hóa truyền thống và phát huy vai trò nòng cốt của tổ chức Hội trong kết nối, bảo tồn và lan tỏa các giá trị văn hóa tốt đẹp.

Giáo dục truyền thống - nền tảng xây dựng bản lĩnh người phụ nữ thời đại mới

Nếu văn hóa là gốc rễ của sự phát triển thì giáo dục truyền thống chính là quá trình nuôi dưỡng hệ giá trị, hình thành bản lĩnh và ý thức trách nhiệm của mỗi cá nhân đối với cộng đồng và đất nước.

Theo bà Nguyễn Phương Châu, Trưởng Bộ phận Bình đẳng giới, Hội LHPN tỉnh Vĩnh Long, việc vận dụng truyền thống lịch sử, văn hóa và những tấm gương anh hùng của địa phương vào công tác giáo dục chính trị, tư tưởng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong khơi dậy lòng yêu nước, củng cố niềm tin và nâng cao ý thức trách nhiệm của hội viên phụ nữ.

Trong những năm qua, các cấp Hội đã không ngừng đổi mới phương thức tuyên truyền, giáo dục truyền thống. Những câu chuyện lịch sử không còn nằm yên trong sách vở mà được chuyển tải bằng các sản phẩm số như: Video, infographic, sách điện tử, phóng sự, chương trình giao lưu nhân chứng lịch sử hay các cuộc thi trực tuyến tìm hiểu lịch sử phụ nữ Việt Nam.

Các hoạt động “Mỗi kỳ một địa chỉ đỏ”, gặp gỡ nhân chứng lịch sử, giao lưu với các nữ cựu tù cách mạng, các Mẹ Việt Nam Anh hùng đã giúp truyền thống trở nên gần gũi và sống động hơn đối với thế hệ trẻ.

Đặc biệt, bà Phương Châu nhấn mạnh, trong bối cảnh bùng nổ thông tin hiện nay, giáo dục truyền thống còn mang ý nghĩa xây dựng “sức đề kháng” cho phụ nữ trước các thông tin sai lệch, các quan điểm xuyên tạc trên không gian mạng. Khi hiểu sâu sắc lịch sử dân tộc, nhận thức rõ giá trị của độc lập, tự do và hòa bình, phụ nữ sẽ có bản lĩnh chính trị vững vàng hơn, đủ khả năng nhận diện và phản bác những thông tin tiêu cực, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng và những giá trị tốt đẹp của dân tộc.

Giáo dục truyền thống vì thế không chỉ là việc nhắc nhớ quá khứ mà còn là hành trình xây dựng con người mới, những phụ nữ vừa giàu lòng yêu nước, vừa có tư duy hiện đại, sẵn sàng thích ứng với những yêu cầu của thời đại.

“Với tâm thế của người phụ nữ yêu nước thời đại mới, chúng tôi quyết tâm đưa các phong trào thi đua trở thành hành động thực tiễn, gắn liền giáo dục truyền thống với chuẩn mực đạo đức hiện đại. Phụ nữ yêu nước trong giai đoạn hiện nay không chỉ thể hiện ở tinh thần trách nhiệm với gia đình và xã hội, mà còn ở việc chủ động phát triển kinh tế, xây dựng gia đình hạnh phúc và tham gia gìn giữ môi trường sống. Khi các giá trị truyền thống gắn với lợi ích thiết thực trong đời sống, sẽ góp phần nâng cao ý thức tự giác, trách nhiệm của phụ nữ trong gìn giữ và phát huy những giá trị tốt đẹp đó”, bà Phương Châu bộc bạch. 

Từ bảo tồn văn hóa đến phát huy sức mạnh mềm quốc gia

Theo PGS.TS Trần Thị Thanh Thủy, Phó Viện trưởng, Tổng biên tập Tạp chí Lãnh đạo và Chính sách, Viện Lãnh đạo học và Hành chính công, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, trong bối cảnh toàn cầu hóa và chuyển đổi số, sức mạnh cạnh tranh của quốc gia ngày càng được quyết định không chỉ bởi kinh tế hay khoa học công nghệ mà còn bởi sức hấp dẫn của các giá trị văn hóa và chất lượng con người.

Trong cấu thành sức mạnh mềm quốc gia, phụ nữ giữ vị trí đặc biệt bởi họ vừa là người sáng tạo, lưu giữ, truyền bá văn hóa, vừa là lực lượng góp phần định hình hình ảnh đất nước trong môi trường số và quốc tế.

Điều này đòi hỏi một cách tiếp cận mới đối với phụ nữ. Nếu trước đây phụ nữ thường được nhìn nhận chủ yếu dưới góc độ đối tượng cần hỗ trợ thì ngày nay cần chuyển mạnh sang tư duy xem phụ nữ là chủ thể kiến tạo phát triển. Không chỉ “tham gia”, phụ nữ phải được tạo điều kiện để “đồng kiến tạo”, dẫn dắt và tạo ra những giá trị mới cho xã hội.

Theo bà Thanh Thuỷ, việc xây dựng người phụ nữ Việt Nam thời đại mới cần gắn với quá trình hình thành hệ giá trị con người Việt Nam trong thời kỳ mới. Bên cạnh những phẩm chất truyền thống, phụ nữ cần được trang bị thêm những phẩm chất của công dân toàn cầu như: Tư duy đổi mới sáng tạo, năng lực số, tinh thần học tập suốt đời, khả năng thích ứng và khát vọng cống hiến…

“Hội không chỉ là chủ thể tuyên truyền các giá trị văn hóa mà cần trở thành lực lượng tham gia kiến tạo, phát triển và lan tỏa các giá trị mới phù hợp với yêu cầu phát triển của đất nước trong kỷ nguyên số. Đây cũng là cách thức trực tiếp góp phần hiện thực hóa chủ trương phát huy sức mạnh mềm văn hóa và xây dựng con người Việt Nam trở thành trung tâm, chủ thể và mục tiêu của phát triển”, bà Thanh Thuỷ nhấn mạnh.

Kiến tạo hệ sinh thái phát triển phụ nữ trong kỷ nguyên số

Một trong những điểm nhấn quan trọng trong các đề xuất của PGS.TS Trần Thị Thanh Thủy là yêu cầu chuyển từ tư duy “hỗ trợ phụ nữ” sang “kiến tạo hệ sinh thái phát triển của phụ nữ”. Theo cách tiếp cận này, sự phát triển của phụ nữ không chỉ phụ thuộc vào nỗ lực cá nhân mà còn phụ thuộc vào chất lượng của môi trường phát triển.

Hệ sinh thái đó bao gồm: Hệ thống chính sách bảo đảm bình đẳng giới; cơ hội tiếp cận giáo dục, khoa học công nghệ; môi trường văn hóa lành mạnh; các nền tảng số; mạng lưới nghề nghiệp; hệ thống hỗ trợ khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo và phát triển lãnh đạo nữ.

Theo PGS.TS Trần Thị Thanh Thủy, trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ, phụ nữ cần được trang bị những năng lực mới như: Năng lực số, năng lực truyền thông, năng lực đổi mới sáng tạo và khả năng thích ứng với chuyển đổi xanh. 

Thực tế tại tỉnh Phú Thọ và Vĩnh Long, nhiều mô hình ứng dụng công nghệ thông tin, mạng xã hội trong hoạt động Hội đã mang lại hiệu quả tích cực. Từ các cuộc thi trực tuyến, các câu lạc bộ phụ nữ yêu áo dài, các sản phẩm truyền thông số về lịch sử và văn hóa địa phương đến việc vận hành hàng nghìn nhóm Zalo, Fanpage cơ sở đều cho thấy khả năng thích ứng nhanh chóng của phụ nữ với môi trường số. Những kinh nghiệm này là tiền đề quan trọng để xây dựng các cộng đồng số, cộng đồng học tập và cộng đồng đổi mới sáng tạo của phụ nữ trong thời gian tới.

Cùng với đó, nếu trước đây gia đình là không gian chủ yếu để truyền thụ văn hóa thì ngày nay không gian số đang trở thành môi trường mới nơi các giá trị văn hóa được sản xuất, chia sẻ và lan tỏa. Điều đó vừa mở ra cơ hội lớn, vừa đặt ra nhiều thách thức. Thông qua mạng xã hội, các nền tảng truyền thông số, thương mại điện tử hay các cộng đồng trực tuyến, phụ nữ có thể trở thành những “đại sứ văn hóa”, quảng bá hình ảnh đất nước, giới thiệu các giá trị văn hóa Việt Nam tới bạn bè quốc tế.

Những chiến dịch tôn vinh áo dài, quảng bá di sản, giới thiệu sản phẩm thủ công truyền thống hay kể những câu chuyện đẹp về phụ nữ Việt Nam đang chứng minh sức mạnh lan tỏa to lớn của không gian số. Tuy nhiên, môi trường này cũng tiềm ẩn nhiều nguy cơ như thông tin sai lệch, bạo lực mạng, sự xâm nhập của các giá trị lệch chuẩn và nguy cơ mai một bản sắc văn hóa.

Cùng với việc trang bị năng lực số, cần chú trọng xây dựng cho phụ nữ khả năng nhận diện thông tin, tư duy phản biện và trách nhiệm công dân trên môi trường mạng. Mỗi hội viên phụ nữ không chỉ là người tiếp nhận thông tin mà còn cần trở thành người lan tỏa những giá trị tích cực, góp phần xây dựng môi trường văn hóa số lành mạnh, nhân văn và giàu bản sắc Việt Nam.

Tại Vĩnh Long, các cấp Hội đã phát huy hiệu quả hệ thống hơn 1.200 nhóm Zalo và Fanpage từ tỉnh đến tận chi tổ hội. Đồng thời duy trì việc lan tỏa thông tin tích cực, mỗi ngày đăng một tin tốt, mỗi tuần chia sẻ một câu chuyện lịch sử, qua đó đã đăng tải hơn 5.000 bài viết về gương các Mẹ Việt Nam Anh hùng, các nữ anh hùng lực lượng vũ trang, Đội quân tóc dài...