Sức ép thị trường và lựa chọn sáng tác ‘an toàn’ của họa sĩ trẻ

Thị trường dần chi phối lựa chọn sáng tác

Bước ra khỏi ngôi trường đào tạo, nhiều họa sĩ trẻ phải đối diện với những áp lực "rất thực" khi làm nghề như: Chi phí vật liệu, không gian sáng tác, hay cơ hội trưng bày. Trong khi đó, nguồn lực hỗ trợ dành cho hoạ sĩ trẻ còn hạn chế, khiến phần lớn các hoạ sĩ trẻ phải tự cân bằng giữa sáng tác và việc duy trì cuộc sống.

Từ thực tế đó, yếu tố thị trường dần ảnh hưởng đến lựa chọn sáng tác của họ. Không ít họa sĩ cân nhắc khả năng tiêu thụ của tác phẩm ngay từ khi hình thành ý tưởng. Họ chấp nhận lựa chọn những đề tài quen thuộc, hoặc dòng tranh theo thị hiếu công chúng, thay vì ưu tiên thử nghiệm sáng tạo, thử thách giới hạn của bản thân để tạo nên "những đứa con tinh thần" mang tính cá nhân.

Họa sĩ Nguyễn Tuấn Dũng (sinh năm 1990), tốt nghiệp tại trường Đại học Mỹ Thuật Việt Nam cho rằng, đây là hiện tượng khá phổ biến ở nhiều nghệ sĩ trẻ khi mới bước vào công việc sáng tác. Theo anh, trong giai đoạn đầu làm nghề, không ít người vẫn còn lúng túng trong việc xác định hướng đi nghệ thuật của mình, trong khi áp lực đời sống lại đến khá sớm.

"Cùng với áp lực mưu sinh, việc lựa chọn những đề tài quen thuộc, cách thể hiện dễ được thị trường chấp nhận trở thành một giải pháp khá phổ biến đối với nhiều họa sĩ trẻ", anh Dũng chia sẻ.

Theo họa sĩ Tuấn Dũng, sự xuất hiện của câu hỏi “Tác phẩm có bán được hay không?” trong quá trình sáng tác là điều khó tránh khỏi. Khi việc sáng tác phải đặt trong mối quan hệ với khả năng tiêu thụ tác phẩm, nhiều nghệ sĩ buộc phải cân nhắc giữa mong muốn theo đuổi những tìm tòi cá nhân và nhu cầu tạo ra những tác phẩm phù hợp với thị hiếu của thị trường.

“Giữa một bên là mong muốn theo đuổi những tác phẩm mang tư tưởng cá nhân, với một bên là nhu cầu tạo ra những bức tranh dễ tiếp cận thị trường, luôn tồn tại một sự giằng co nhất định trong quá trình sáng tác", anh Tuấn nhấn mạnh.

Ở góc độ này, thị trường không chỉ là nơi tiêu thụ tác phẩm mà còn từng bước tạo ra những ảnh hưởng đến quá trình hình thành tác phẩm. Khi những tiêu chí như: Dễ tiếp cận, dễ trưng bày, hay phù hợp với không gian trang trí được đặt lên hàng đầu, các thử nghiệm về ngôn ngữ biểu đạt, hoặc tư duy tạo hình "dễ bị gạt ra ngoài" ngay từ đầu.

Nếu sự chi phối ấy kéo dài, đời sống mỹ thuật có nguy cơ rơi vào trạng thái lặp lại về đề tài và cách biểu đạt, tao ra những "lối mòn". Những lựa chọn an toàn, quen thuộc có thể xuất hiện ngày càng nhiều, trong khi các tìm tòi mới mẻ trở nên hiếm hoi hơn.

Đồng quan điểm, họa sĩ trẻ Nguyễn Đức Thắng (sinh năm 2001), tốt nghiệp Đại học Mỹ thuật Việt Nam cho rằng, yếu tố thị trường gần như luôn hiện diện trong quá trình sáng tác của nhiều nghệ sĩ trẻ. Khi mỗi tác phẩm đều gắn với chi phí vật liệu và thời gian đáng kể, việc cân nhắc khả năng tiêu thụ của tranh là điều khó tránh khỏi.

“Rất khó để tách hoàn toàn việc sáng tác khỏi câu chuyện thị trường. Khi phải tính đến chi phí vật liệu và duy trì cuộc sống, nhiều họa sĩ trẻ thường lựa chọn những đề tài quen thuộc hoặc cách thể hiện đã được thị trường chấp nhận", anh Thắng chia sẻ.

Tuy nhiên, sự lựa chọn ban đầu mang tính thích nghi ấy đôi khi dần hình thành một "quán tính" trong sáng tác. Khi một mô-típ hoặc cách thể hiện từng mang lại hiệu quả về mặt thị trường, người nghệ sĩ có xu hướng tiếp tục khai thác nó như một công thức an toàn. Theo thời gian, sự lặp lại này có thể khiến quá trình tìm tòi và thử nghiệm bị chậm lại.

“Có những ý tưởng mang tính thử nghiệm mà bản thân mình rất muốn thực hiện, nhưng khi nghĩ đến rủi ro thì nhiều người vẫn chọn những đề tài dễ tiếp cận hơn", anh Thắng bộc bạch.

Áp lực thị trường được cảm nhận từ khá sớm, ngay cả khi nhiều sinh viên mỹ thuật chuẩn bị bước vào đời sống nghề nghiệp. Bạn Nguyễn Thị Ngọc Lan, sinh viên năm cuối chuyên ngành Kiến trúc tại Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội cho biết, khi còn trong trường, sinh viên thường được khuyến khích thử nghiệm nhiều chất liệu và ý tưởng khác nhau. Tuy nhiên, khi đứng trước ngưỡng cửa nghề nghiệp, nhiều người bắt đầu suy nghĩ thực tế hơn về con đường phía trước.

“Chúng tôi vẫn muốn sáng tạo và tìm tòi, nhưng khi nghĩ đến chuyện sống bằng nghề thì nhiều bạn trẻ chọn làm những dòng tranh dễ bán trước, sau đó mới tính đến việc phát triển phong cách riêng", bạn Lan nói.

Có thể thấy, trước sức ép ngày càng rõ rệt từ thị trường, lựa chọn sáng tác “an toàn” của họa sĩ trẻ vì thế không chỉ là câu chuyện cá nhân, nó phản ánh rõ sự giằng co giữa nhu cầu tồn tại trong thị trường và khát vọng sáng tạo của người nghệ sĩ.

Khi sự "an toàn" dần trở thành "quán tính" trong sáng tác, thách thức đặt ra cho đời sống mỹ thuật không chỉ dừng lại ở việc bán được tranh. Vấn đề lớn hơn là làm thế nào để những tìm tòi mới mẻ, những thử nghiệm mang dấu ấn cá nhân của nghệ sĩ vẫn có không gian tồn tại và phát triển trong một môi trường ngày càng chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ thị trường.