Học cách kể chuyện bằng video dọc

Làm báo trong thời đại lướt màn hình

Từ đầu tháng 5/2026, khi báo Dân trí bắt đầu đẩy mạnh sản xuất các sản phẩm video dọc, phóng viên Trần Thúy Hường cũng làm quen với một nhịp làm nghề mới. Theo chị Hường, việc các cơ quan báo chí đầu tư nhiều hơn cho video dọc xuất phát từ sự thay đổi rất rõ trong hành vi tiếp nhận thông tin của công chúng.

“Phần lớn độc giả hiện nay tiếp cận thông tin qua điện thoại. Họ đọc, xem và cuộn nội dung trên màn hình dọc. Video dọc phù hợp với màn hình di động, dễ xem, dễ chia sẻ, đó là lý do các cơ quan báo chí buộc phải thích ứng”, chị nói.

Tuy nhiên, theo chị Hường, điều khó thích nghi nhất lại không phải là học quay hay dựng video mà là cách cạnh tranh để giữ người xem ở lại với một sản phẩm báo chí.

“Trước đây, báo chí chủ yếu cạnh tranh với chính báo chí. Tòa soạn nào đưa tin nhanh hơn, sâu hơn, hấp dẫn hơn sẽ có lợi thế. Nhưng hiện nay, trên cùng một màn hình điện thoại, một bản tin thời sự phải cạnh tranh trực tiếp với clip hài, livestream, video giải trí và vô số nội dung khác liên tục xuất hiện trên mạng xã hội. Với thói quen của người xem hiện nay, nếu 3 giây đầu tiên không đủ sức giữ họ lại thì họ sẽ lập tức vuốt qua”, chị Hường chia sẻ.

Áp lực đó buộc người làm báo phải thay đổi cách kể chuyện. Không có nhiều thời gian để dẫn dắt dài dòng như báo viết, mỗi câu chữ, mỗi hình ảnh xuất hiện trong video đều phải có giá trị thông tin rõ ràng.

Theo chị Hường, quy trình sản xuất một video dọc không đơn giản như làm báo truyền thống. Mọi thứ vẫn bắt đầu từ việc tìm đề tài, xác định góc khai thác, thu thập thông tin và tác nghiệp hiện trường.

Điểm khác biệt là khi xác định làm video dọc, phóng viên phải nghĩ hình ảnh trước khi nghĩ câu chữ. Theo chị Hường, khoảng 70% công việc nằm ở khâu tư duy trước khi bấm máy. Nếu không biết mình muốn kể điều gì ngay từ đầu thì dù có rất nhiều hình ảnh đẹp cũng khó tạo ra một sản phẩm thực sự có giá trị.

Chị Hường cho biết, điều khó nhất là khả năng lược bỏ. Với những nội dung nhiều số liệu hoặc liên quan đến chính sách, người làm báo cần chọn lọc những thông tin nổi bật và gắn với tác động cụ thể đến đời sống người dân. “Một bài báo có thể dài hàng nghìn chữ, nhưng video dọc đôi khi chỉ kéo dài 60 đến 90 giây. Do đó, người thực hiện phải xác định đâu là thông tin cốt lõi nhất, đâu là chi tiết có khả năng kể chuyện bằng hình ảnh để giữ lại”, chị Hường chia sẻ.

Định dạng thay đổi nhưng nghề báo không đổi

Để thích ứng với xu thế lướt dọc, nhiều cơ quan báo chí đang định hình lại chiến lược phân phối nội dung trên môi trường số. Báo điện tử VnExpress thực hiện sự chuyển dịch này bằng nền tảng VnE GO - nơi định vị video dọc là định dạng nội dung trọng tâm.

Phóng viên Phạm Tuấn Việt, báo VnExpress cho biết, VnE GO chính thức xuất bản những sản phẩm video dọc đầu tiên từ tháng 8/2025. Tuy nhiên, đây không phải là quyết định được đưa ra trong ngày một ngày hai, mà là kết quả của quá trình chuẩn bị kéo dài nhiều năm.

Xuất phát từ thực tế độc giả ngày càng dành nhiều thời gian trên điện thoại thông minh, trong khi các cơ quan báo chí trên thế giới cũng chuyển mạnh sang các sản phẩm video dọc, Ban Biên tập VnExpress đã từng bước triển khai dự án từ đầu năm 2025.

Tuy nhiên, theo anh Việt, sự thay đổi về định dạng không làm thay đổi bản chất của nghề báo. Dù xuất hiện dưới dạng video dọc hay video ngang, mọi sản phẩm báo chí vẫn phải bắt đầu từ việc phát hiện vấn đề, xác minh thông tin và phản ánh trung thực sự việc.

Phóng viên Tuấn Việt nhớ lại đợt tác nghiệp trong cơn bão Kalmaegi cuối năm 2025. Thời điểm đó, mạng xã hội ngập tràn các đoạn video về một làng chài ven biển miền Trung bị bão tàn phá do người dân địa phương thực hiện.

Nắm bắt sự việc từ nguồn tin mở này, nhóm PV của báo lập tức liên hệ với tài khoản đăng tải, tìm kiếm nhân chứng trực tiếp và đối chiếu số liệu thiệt hại với chính quyền địa phương. “Sau khi liên hệ với người đăng tải, xác minh nhân chứng và kiểm chứng với chính quyền địa phương, chúng tôi mới sử dụng những hình ảnh đó để phục vụ tác nghiệp”, anh Việt cho biết.

Theo anh Việt, khi báo chí chuyển mạnh sang video dọc, khoảng cách về hình thức giữa sản phẩm báo chí và các nội dung trên mạng xã hội ngày càng thu hẹp. Tuy nhiên, sự khác biệt của báo chí không nằm ở khung hình hay thời lượng sản phẩm, mà nằm ở quy trình kiểm chứng thông tin.

Theo TS. Nguyễn Đình Nhật Vy, giảng viên Trường Đại học Ngân hàng TP Hồ Chí Minh, sự phát triển mạnh của video dọc không đơn thuần là sự thay đổi về khung hình, mà phản ánh quá trình chuyển dịch số đang diễn ra trong hoạt động truyền thông hiện đại.

TS Nhật Vy cho rằng, sự phổ biến của điện thoại thông minh cùng sự phát triển của các nền tảng như TikTok, Facebook Reels hay YouTube Shorts đã làm thay đổi cách công chúng tiếp nhận thông tin, buộc các cơ quan báo chí phải điều chỉnh cách sản xuất và phân phối nội dung để tiếp cận độc giả trên môi trường số.

Trong bối cảnh xuất hiện ngày càng nhiều nội dung chưa được kiểm chứng, quy trình xác minh nguồn tin và các chuẩn mực nghề nghiệp tiếp tục là yếu tố tạo nên sự khác biệt của báo chí. Xu hướng phát triển video dọc là điều tất yếu nếu báo chí muốn đồng hành cùng sự thay đổi của công chúng.

Nhưng yếu tố quyết định thành công không nằm ở khung hình dọc hay ngang, mà ở việc giữ được những giá trị cốt lõi của báo chí như sự thật, tính khách quan và trách nhiệm với xã hội. Tuy nhiên, nếu quá chạy theo lượt xem hoặc thuật toán phân phối, báo chí có thể phải đối mặt với nguy cơ làm giảm tính chuyên nghiệp và bản sắc vốn có.