Trong những năm gần đây, hệ thống văn bản pháp luật trong xây dựng cơ bản được hoàn thiện, nhưng vẫn tồn tại một số vấn đề liên quan đến công tác đấu thầu, lựa chọn nhà thầu. Vì thiếu minh bạch nên mặc dù có “đấu” nhưng thực sự vẫn chưa “chọn” được nhà thầu mạnh. Đây chính là mấu chốt khiến các dự án chậm tiến độ, chất lượng không đảm bảo do nhà thầu không đủ năng lực, kinh nghiệm, yếu kém về tài chính.
Minh bạch năng lực nhà thầu
Theo các nhà quản lý, hiện tiêu chuẩn đánh giá hồ sơ dự thầu không đề cập tới việc đánh giá năng lực, kinh nghiệm của nhà thầu đang thi công cùng lúc nhiều gói thầu. Các đơn vị được phê duyệt trúng thầu do đang thực hiện quá nhiều gói thầu cùng một lúc nên quá trình triển khai đã bộc lộ những yếu kém về năng lực tài chính, kinh nghiệm, nhân sự…
|
Nhà thầu không đủ năng lực là một trong những nguyên nhân làm dự án chậm tiến độ. Ảnh: Huy Hùng – TTXVN |
Để “gỡ khó”, nhiều doanh nghiệp đã bán lại thầu hoặc dùng nhiều thầu phụ. Tình trạng này diễn ra khá phổ biến, đã ảnh hưởng tới việc quản lý điều hành của nhà thầu chính cũng như chủ đầu tư; bộc lộ sự manh mún, khó kiểm soát, không đáp ứng được tính đồng bộ của công trình. Cùng đó, cần rà soát lại cơ chế, chính sách để có tiêu chí đánh giá đúng năng lực của nhà thầu trong hoạt động xây dựng, tránh hiện tượng thông thầu, bán thầu; hạn chế tình trạng doanh nghiệp lớn, các Tập đoàn tham gia đấu thầu (vì có hồ sơ năng lực đẹp) nhưng không tổ chức thực hiện mà giao khoán lại cho các doanh nghiệp địa phương thi công.
Mặt khác, để thẩm định và đánh giá đúng năng lực của nhà thầu trong đấu thầu, cần có tổ chức thẩm định chuyên ngành kiểm soát. Việc công khai thông tin năng lực giúp các nhà thầu tự đánh giá đúng mức năng lực đối phương tham gia đấu thầu trong cùng dự án.
Chia nhóm, xếp hạng cạnh tranh
Việc phân nhóm, xếp hạng cạnh tranh cho các nhà thầu cũng rất khó khăn. Ông Dương Văn Cận - Tổng Thư ký Hiệp hội Nhà thầu xây dựng Việt Nam cho hay. Cũng có ý kiến cho rằng cần phân loại nhà thầu theo các tiêu chí và nhóm rõ ràng như: Tập đoàn, tổng công ty nhà nước; Công ty cổ phần có tỷ lệ vốn nhà nước trên 50%; Công ty tư nhân; Công ty 100% vốn nước ngoài...
Trên thực tế, một số nước đã xếp hạng nhà thầu theo nhóm A, B, C... để tạo thuận lợi cho việc lựa chọn nhà thầu. Việc phân loại này nhằm tạo mặt bằng chung khi đánh giá năng lực nhà thầu. Cùng đó, năng lực huy động và quản lý các nhà cung cấp, nhà thầu phụ cũng nên được xét đến khi đánh giá năng lực nhà thầu.
Trên thực tế một số nhà thầu xây dựng không tiếp cận được các dự án lớn có vốn ngân sách, dù hoàn toàn có đủ năng lực thực hiện cũng như đã từng thực hiện các dự án có vốn đầu tư khác có quy mô tương đương, vì không đáp ứng được tiêu chí về vốn điều lệ. Nhiều nhà thầu bị chủ đầu tư nợ những khoản tiền chậm thanh toán rất lớn, việc yêu cầu nhà thầu đảm bảo hệ số khả năng trả nợ ngắn hạn có thể dẫn tới nghịch lý là nhà thầu càng thi công nhiều càng dễ không đáp ứng được hệ số trả nợ ngắn hạn.
Bởi vậy, khi đánh giá năng lực tài chính cần bổ sung thêm yếu tố khả năng huy động và bảo lãnh tài chính. Năng lực tài chính của một doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp niêm yết, nên được đánh giá qua khả năng huy động vốn qua cách kênh khác nhau (thị trường chứng khoán, trái phiếu, bảo lãnh ngân hàng...) chứ không chỉ dựa trên vốn điều lệ, tổng tài sản, hệ số khả năng trả nợ ngắn hạn...
Phân chia gói thầu hợp lý
Đây chính là một động thái quan trọng để tiếp sức cho các nhà thầu Việt Nam trong cuộc cạnh tranh ngay trên sân nhà - ông Phạm Văn Khánh - Vụ trưởng Vụ Kinh tế Xây dựng (Bộ Xây dựng) chia sẻ.
Trên thực tế, các gói thầu quy mô lớn lên tới hàng triệu đô la thì doanh nghiệp Việt Nam rất khó tham dự. Bởi vậy, ngoài các tiêu chí quy định cụ thể, nếu muốn tiếp thêm lực cho nhà thầu trong nước thì quan trọng nhất vẫn là phân chia gói thầu cho phù hợp với năng lực, trừ trường hợp các dự án bị ràng buộc khi vay vốn ODA - ông Khánh viện dẫn.
Riêng với ngành xây dựng, lựa chọn năng lực của nhà thầu thực hiện gói thầu cũng là một khâu đặc biệt quan trọng. Nhìn chung, năng lực của nhà thầu rất “khỏe” nhưng năng lực để thực hiện gói thầu cụ thể thì chưa chắc. Đơn cử như khi cần thi công một công trình xuyên núi, chỉ vài đơn vị có thiết bị khoan đặc chủng thực hiện được như Sông Đà, Licogi... Về năng lực dự thầu đã chắc chắn “thắng” nhưng khi vào dự án cụ thể thì máy móc của đơn vị này có khi lại đang điều đi hoạt động tại công trình khác từ trước rồi. Do đó, phải lựa chọn năng lực của nhà thầu cho từng gói thầu cụ thể chứ không chỉ đánh giá qua năng lực chung của nhà thầu trên hồ sơ.
Cùng đó, qui định về giá sàn trong đấu thầu hiện nay trong luật còn bỏ ngỏ. Đây cũng là kẽ hở gây nên tình trạng nhiều nhà thầu cố bỏ giá thấp để trúng thầu. Tuy nhiên, khi vào việc thực tế thì với mức giá này chỉ đồng hành với chất lượng thi công kém, kéo dài thời gian thực hiện gây chậm tiến độ, thua lỗ dẫn đến nhiều hệ lụy cho cả bên nhận thầu lẫn chủ đầu tư.
Hiện những bất cập xung quanh hoạt động đấu thầu đang dần được tháo gỡ thông qua việc sửa đổi Luật Đấu thầu. Không chỉ các nhà quản lý mà ngay cả cộng đồng doanh nghiệp cũng đang chờ đợi những thay đổi sắp tới với kỳ vọng tạo lập một sân chơi bình đẳng cho các nhà thầu.
Thu Hằng