Đổi mới công tác đối ngoại nhân dân, góp phần kiến tạo sức mạnh tổng hợp của nền ngoại giao Việt Nam

Trong suốt chiều dài lịch sử dựng nước và giữ nước, dân tộc Việt Nam luôn coi trọng hòa hiếu, nhân nghĩa, lấy chân thành, thủy chung và lòng tin làm nền tảng trong quan hệ với các dân tộc. Tinh thần “đem đại nghĩa để thắng hung tàn, lấy chí nhân để thay cường bạo” mà Nguyễn Trãi đúc kết, cùng tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh về “thêm bạn, bớt thù”, đã hun đúc nên một phương thức đối ngoại giàu bản sắc, trong đó quan hệ giữa nhân dân Việt Nam với nhân dân các nước giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Qua các thời kỳ cách mạng, đối ngoại nhân dân đã góp phần tranh thủ sự đồng tình, ủng hộ quốc tế đối với sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc, thống nhất đất nước; đồng thời tham gia hàn gắn vết thương chiến tranh, phá thế bao vây, cấm vận, mở đường cho tiến trình bình thường hóa quan hệ với các nước và hội nhập quốc tế sâu rộng.

Đại hội XIV của Đảng đã mở ra một giai đoạn phát triển mới của đất nước với tầm nhìn dài hạn, mục tiêu rõ ràng và quyết tâm chính trị cao, tạo nền tảng đưa đất nước tiến mạnh, tiến vững chắc trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc. Trong bối cảnh đó, đối ngoại nhân dân tiếp tục phát huy vai trò là một trong ba trụ cột của nền ngoại giao Việt Nam toàn diện, hiện đại, bên cạnh đối ngoại Đảng và ngoại giao Nhà nước. Với ưu thế về đối tác rộng khắp, hình thức linh hoạt, gần gũi, đối ngoại nhân dân đã góp phần củng cố nền tảng xã hội của quan hệ giữa Việt Nam với các nước; tăng cường hiểu biết, tin cậy; huy động nguồn lực quốc tế phục vụ phát triển; quảng bá hình ảnh đất nước, con người Việt Nam; tham gia bảo vệ lợi ích quốc gia - dân tộc từ sớm, từ xa.

Giá trị không thể thay thế của đối ngoại nhân dân nằm ở chỗ: đây là kênh có khả năng đi tới những nơi mà ngoại giao chính thức khó tiếp cận, nói bằng ngôn ngữ của lòng dân và tạo dựng lòng tin từ gốc - nền tảng xã hội mà không quan hệ nhà nước nào có thể bền vững nếu thiếu. Khi đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới, đổi mới đối ngoại nhân dân không chỉ xuất phát từ những chuyển biến nhanh chóng, phức tạp của tình hình quốc tế mà còn là đòi hỏi nội tại nhằm phát huy đầy đủ hơn sức mạnh của nhân dân, sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc và sức mạnh thời đại, qua đó góp phần kiến tạo sức mạnh tổng hợp của nền ngoại giao Việt Nam.

Sức mạnh riêng có của đối ngoại nhân dân

Đối ngoại nhân dân được triển khai bởi Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức chính trị - xã hội, Liên hiệp các tổ chức hữu nghị Việt Nam, các tổ chức nhân dân, địa phương, doanh nghiệp, giới trí thức, văn nghệ sĩ, chức sắc tôn giáo, cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài và các tầng lớp nhân dân, dưới sự lãnh đạo của Đảng và sự quản lý thống nhất của Nhà nước. Chủ thể rộng, đối tác đa dạng, nội dung phong phú và phương thức linh hoạt là đặc trưng, đồng thời là lợi thế riêng có của đối ngoại nhân dân.

Nếu đối ngoại Đảng định hướng chiến lược, xây dựng nền tảng chính trị; ngoại giao Nhà nước triển khai đường lối đối ngoại thông qua quan hệ chính thức giữa Việt Nam với các quốc gia, thì đối ngoại nhân dân đi sâu vào các tầng lớp xã hội, cộng đồng và từng con người cụ thể. Thông qua các hội hữu nghị, chương trình giao lưu, hợp tác giữa các tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức xã hội, doanh nghiệp, trường đại học, viện nghiên cứu…, đối ngoại nhân dân tạo nên những mối liên kết gần gũi, bền bỉ giữa nhân dân Việt Nam với bạn bè quốc tế.

Sức mạnh của đối ngoại nhân dân trước hết là sức mạnh của lòng tin. Quan hệ giữa các quốc gia chỉ thực sự bền vững khi được nâng đỡ bởi sự hiểu biết, thiện cảm và ủng hộ của nhân dân. Tính linh hoạt của kênh nhân dân cho phép tiếp cận nhiều lực lượng xã hội, trao đổi cởi mở về những vấn đề còn khác biệt, truyền tải thông điệp của Việt Nam một cách gần gũi và nắm bắt dư luận để phục vụ nghiên cứu, tham mưu. Mỗi người dân là một kênh đối ngoại, mỗi tổ chức, địa phương, doanh nghiệp và mỗi người Việt Nam ở trong, ngoài nước đều có thể trở thành một “sứ giả”, góp phần lan tỏa hình ảnh Việt Nam hòa bình, hữu nghị, năng động và giàu bản sắc.

Những dấu ấn nổi bật trong thời gian qua

Dưới sự lãnh đạo, chỉ đạo toàn diện của Đảng và sự quản lý thống nhất của Nhà nước, sự tham gia tích cực của các tổ chức, lực lượng đối ngoại nhân dân và sự hướng dẫn, phối hợp của Bộ Ngoại giao, công tác đối ngoại nhân dân đã có những chuyển biến quan trọng cả về nhận thức, nội dung và phương thức hoạt động.

Quan hệ hữu nghị và hợp tác nhân dân với các nước tiếp tục được củng cố, mở rộng thông qua mạng lưới các hội hữu nghị song phương và các tổ chức thành viên của Liên hiệp các tổ chức hữu nghị Việt Nam, góp phần làm sâu sắc hơn quan hệ với các nước láng giềng, bạn bè truyền thống, các đối tác quan trọng và cộng đồng quốc tế. Bên cạnh các chương trình giao lưu hữu nghị, ngày càng xuất hiện nhiều mô hình hợp tác gắn với kết nối địa phương, thương mại, du lịch, giáo dục, văn hóa, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và bảo vệ môi trường - đưa quan hệ hữu nghị đi vào những nội dung thiết thực với đời sống người dân.

Đối ngoại nhân dân đã phối hợp ngày càng chặt chẽ với đối ngoại Đảng và ngoại giao Nhà nước, đóng góp vào việc triển khai các hoạt động đối ngoại cấp cao và các khuôn khổ quan hệ đã được thiết lập. Nhiều chương trình giao lưu hữu nghị, diễn đàn nhân dân, thanh niên, doanh nghiệp, học giả, hoạt động văn hóa và kết nối địa phương được tổ chức trước, trong và sau các chuyến thăm cấp cao, góp phần tạo không khí xã hội tích cực và cụ thể hóa các nhận thức chung của lãnh đạo cấp cao thành những chương trình hợp tác gần gũi với người dân.

Hoạt động đối ngoại nhân dân đa phương có bước phát triển mới. Các tổ chức nhân dân Việt Nam ngày càng chủ động tham gia các diễn đàn, mạng lưới khu vực và quốc tế về hòa bình, phát triển bền vững, lao động, môi trường, biến đổi khí hậu, quyền con người và các vấn đề xã hội; đồng thời từng bước chuyển từ dự họp, trao đổi thông tin sang đóng góp sáng kiến, vận động quan điểm, xây dựng mạng lưới và tham gia định hình nội dung thảo luận. Qua đó, tiếng nói của nhân dân Việt Nam được truyền tải rộng rãi hơn, góp phần nâng cao hình ảnh một Việt Nam tích cực, có trách nhiệm.

Công tác vận động nguồn lực quốc tế đạt nhiều kết quả thiết thực. Hợp tác với các tổ chức phi chính phủ nước ngoài, quỹ, viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp và mạng lưới chuyên gia đã góp phần huy động nguồn lực phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, nhất là tại các địa bàn còn khó khăn. Nguồn hỗ trợ quốc tế không chỉ mang lại giá trị vật chất mà còn góp phần chuyển giao tri thức, kinh nghiệm, công nghệ và phương pháp tiếp cận mới trong y tế, giáo dục, giảm nghèo, bảo vệ môi trường, ứng phó thiên tai, khắc phục hậu quả chiến tranh và phát triển cộng đồng.

Công tác thông tin đối ngoại, quảng bá văn hóa và hình ảnh đất nước được triển khai ngày càng sáng tạo. Các liên hoan, ngày văn hóa Việt Nam, chương trình giao lưu nghệ thuật, ẩm thực, du lịch, triển lãm, cuộc thi tìm hiểu và hoạt động kết nối cộng đồng đã đưa Việt Nam đến gần hơn với công chúng quốc tế. Các nền tảng số và mạng xã hội từng bước được sử dụng để mở rộng phạm vi tiếp cận, tăng tính tương tác, truyền tải những câu chuyện chân thực, sinh động về lịch sử, văn hóa, con người và thành tựu phát triển của Việt Nam.

Cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài tiếp tục phát huy vai trò là bộ phận không tách rời và là nguồn lực quan trọng của cộng đồng dân tộc Việt Nam. Với sự am hiểu sở tại, năng lực chuyên môn, mạng lưới quan hệ và tình cảm gắn bó với quê hương, kiều bào đã tham gia tích cực vào các hoạt động quảng bá hình ảnh Việt Nam, kết nối hợp tác, chuyển giao tri thức, công nghệ, đầu tư, kinh doanh, đồng thời góp phần vun đắp tình hữu nghị giữa Việt Nam với nhân dân các nước.

Những kết quả đó cho thấy đối ngoại nhân dân ngày càng vượt ra ngoài khuôn khổ giao lưu hữu nghị đơn thuần, từng bước gắn chặt hơn với các nhiệm vụ chính trị, kinh tế, văn hóa, khoa học - công nghệ, thông tin đối ngoại và bảo vệ lợi ích quốc gia - dân tộc.

Yêu cầu đổi mới trước những chuyển biến sâu sắc của tình hình thế giới

Bên cạnh những thành tựu quan trọng, công tác đối ngoại nhân dân vẫn còn không ít hạn chế, trong đó có những hạn chế mang tính đặc thù, bộc lộ rõ hơn trong bối cảnh mới. Việc gắn hoạt động hữu nghị với hợp tác phát triển và tranh thủ nguồn lực chưa đồng đều; mạng lưới đối tác chưa thật đa dạng, khả năng tiếp cận các lực lượng mới - nhất là thế hệ trẻ, giới học giả, chuyên gia và những người có ảnh hưởng ở nước ngoài - còn hạn chế. Năng lực hiện diện, dẫn dắt trên không gian số còn mỏng, trong khi đây đã trở thành địa bàn trọng yếu của cuộc vận động dư luận. Việc đánh giá, đo lường hiệu quả và sức lan tỏa của các hoạt động còn chưa bài bản. Công tác nghiên cứu, dự báo, xây dựng cơ sở dữ liệu và chất lượng đội ngũ cán bộ cũng chưa theo kịp yêu cầu.

Trong khi đó, tình hình thế giới biến động nhanh, phức tạp, khó dự báo. Cạnh tranh chiến lược gia tăng; xu hướng phân cực, phân mảnh, bảo hộ và tâm lý bài ngoại diễn biến phức tạp. Nhiều vấn đề xã hội, dân tộc, tôn giáo, dân chủ, quyền con người, di cư và môi trường có nguy cơ bị chính trị hóa. Công nghệ số, trí tuệ nhân tạo và mạng xã hội làm thay đổi sâu sắc phương thức tác động tới dư luận; thông tin được truyền tải nhanh nhưng cũng dễ bị bóp méo, thao túng. Đây vừa là thách thức, vừa là dư địa mới: kênh nhân dân, với tính chân thực và gần gũi, có lợi thế riêng để tạo dựng lòng tin trên không gian số - nếu chủ động hiện diện, tương tác và dẫn dắt thay vì đứng ngoài.

Yêu cầu phát triển đất nước nhanh, bền vững đặt ra nhiệm vụ trực tiếp hơn cho công tác đối ngoại nhân dân trong tranh thủ nguồn lực, tri thức, công nghệ, thị trường và mạng lưới quốc tế; xây dựng sức mạnh mềm quốc gia, nâng cao năng lực tự chủ, tự cường và vị thế Việt Nam. Đổi mới công tác đối ngoại nhân dân phải được tiến hành đồng bộ về tư duy, nội dung, lực lượng, đối tác và phương thức tổ chức. Trọng tâm là chuyển từ tư duy triển khai theo hoạt động sang tư duy chiến lược; từ phản ứng sang chủ động; từ ngắn hạn sang dài hạn; từ tiếp cận đơn lẻ sang tiếp cận hệ thống; từ chú trọng số lượng sang coi trọng chất lượng, tác động và khả năng lan tỏa.

Đổi mới mạnh mẽ để phát huy sức mạnh tổng hợp của nền ngoại giao Việt Nam

Trước hết, tiếp tục nâng cao nhận thức và trách nhiệm của cả hệ thống chính trị về đối ngoại nhân dân. Cần quán triệt sâu sắc đối ngoại nhân dân là nhiệm vụ trọng yếu, thường xuyên của mọi cơ quan, tổ chức, địa phương và tầng lớp nhân dân. Các cấp ủy, tổ chức đảng cần tăng cường lãnh đạo, chỉ đạo, đưa nội dung đối ngoại nhân dân vào chương trình, kế hoạch công tác phù hợp với chức năng, nhiệm vụ và điều kiện thực tiễn.

Hai là, xác định rõ trọng tâm, trọng điểm, gắn đối ngoại nhân dân với các ưu tiên chiến lược của đất nước. Các hoạt động phải phục vụ trực tiếp việc giữ vững môi trường hòa bình, ổn định; bảo vệ độc lập, chủ quyền; thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội; nâng cao vị thế, uy tín quốc tế của Việt Nam. Giao lưu hữu nghị cần gắn với hợp tác cụ thể về kinh tế, thương mại, đầu tư, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, giáo dục, văn hóa và phát triển xanh.

Ba là, xây dựng mạng lưới đối tác đa tầng, đa lĩnh vực, bền vững; đồng thời nâng cao chất lượng tham gia các cơ chế nhân dân đa phương. Bên cạnh việc củng cố quan hệ với các tổ chức và bạn bè truyền thống, cần chủ động tiếp cận đối tác mới là thanh niên, học giả, nhà khoa học, chuyên gia, doanh nhân, nhà báo, nghị sĩ trẻ, lãnh đạo cộng đồng và người có ảnh hưởng trên không gian số. Tại các diễn đàn đa phương, các tổ chức nhân dân Việt Nam cần chủ động đề xuất sáng kiến, tham gia xây dựng chương trình nghị sự, vận động sự ủng hộ đối với các quan điểm, lợi ích chính đáng của Việt Nam; từng bước chuyển từ “tham dự” sang “đóng góp”, từ “đóng góp” sang “kiến tạo”.

Bốn là, tạo bước đột phá thực chất về thông tin đối ngoại và ngoại giao số trên kênh nhân dân. Không chỉ dừng ở yêu cầu đa ngôn ngữ, đa nền tảng, cần chuyển sang cách làm chủ động và có tổ chức: xây dựng và bồi dưỡng một mạng lưới học giả, chuyên gia, kiều bào, nhà báo, văn nghệ sĩ và người có uy tín làm nòng cốt lan tỏa thông tin tích cực; thiết lập cơ chế phản ứng nhanh, kịp thời nhận diện và phản bác thông tin sai lệch, xuyên tạc; ứng dụng công cụ phân tích dữ liệu để nắm bắt xu hướng dư luận, đo lường mức độ tiếp cận và điều chỉnh nội dung. Việc chủ động thiết kế thông điệp phù hợp với từng nhóm công chúng, chuyển tải bằng những câu chuyện chân thực, sinh động sẽ giúp hình ảnh đất nước hiện diện một cách tự nhiên, đáng tin cậy trên không gian số.

Năm là, đổi mới công tác đánh giá, coi đo lường hiệu quả là một khâu bắt buộc của quy trình. Cần từng bước xây dựng bộ tiêu chí và cơ sở dữ liệu để theo dõi, đánh giá tác động và sức lan tỏa của các hoạt động đối ngoại nhân dân, thay cho cách đánh giá thiên về số lượng và hình thức. Kết quả đánh giá phải trở thành căn cứ cho việc tham mưu chủ trương, lựa chọn đối tác, phân bổ nguồn lực và nhân rộng các mô hình hiệu quả - qua đó bảo đảm phương châm coi trọng chất lượng, tác động và khả năng lan tỏa được thực thi trên thực tế.

Sáu là, hoàn thiện cơ chế phối hợp, bảo đảm sự gắn kết giữa đối ngoại Đảng, ngoại giao Nhà nước và đối ngoại nhân dân. Ba trụ cột có vai trò, phương thức và thế mạnh khác nhau nhưng thống nhất trong mục tiêu bảo vệ lợi ích quốc gia - dân tộc, phục vụ phát triển đất nước và nâng cao vị thế Việt Nam. Cần phối hợp từ khâu xây dựng chủ trương, lựa chọn đối tác, tổ chức hoạt động đến đánh giá kết quả; xác định rõ nội dung và lực lượng đối ngoại nhân dân tham gia trong các hoạt động đối ngoại quan trọng.

Đổi mới đối ngoại nhân dân đòi hỏi quyết tâm chính trị, tư duy chiến lược, sự phối hợp đồng bộ và tinh thần sáng tạo, chủ động của các cấp, các ngành, địa phương và tổ chức nhân dân. Đây không đơn thuần là đổi mới hình thức tổ chức hoạt động, mà sâu xa hơn là đổi mới tư duy và phương thức nhằm phát huy tối đa hiệu quả công tác đối ngoại nhân dân. Giữa một thế giới biến động, giá trị bất biến của kênh nhân dân vẫn là lòng tin và sự gần gũi giữa con người với con người. Dưới sự lãnh đạo của Đảng và sự quản lý thống nhất của Nhà nước, đối ngoại nhân dân sẽ tiếp tục là nhịp cầu hữu nghị bền vững, kênh quan trọng để hội tụ nguồn lực, lan tỏa sức mạnh mềm và bảo vệ lợi ích quốc gia - dân tộc, góp phần kiến tạo sức mạnh tổng hợp của nền ngoại giao Việt Nam trong kỷ nguyên phát triển mới.